cumhuriyetciyorum

Bilindiği gibi “tıbbi maske” 2 yılı aşkın süredir yaşamımızın ve hatta bedenimizin bir parçası olmuş durumda. Bu basit gerecin kullanımıyla ilgili olarak, kullanım süresi uzadıkça tartışmalar da alevlenmekte.

“MİASMA KURAMI”nın geçmişi antik döneme uzanır. Miasma, dilimize “kötü hava” olarak da çevrilebilir. Bu kurama göre kimi hastalıklar kötü havadan (havanın içerdiği olumsuzluklardan) kaynaklanır.

Mikroskop devrimi öncesinin kuramı olarak doğruları olsa da eksikleri az değildir.

Mikroskopik canlıların hastalıklara yol açtığının anlaşılmasından sonraya rastlar maskenin yaygın kullanımının geçmişi.

Her ne kadar maske kullanımını mikroskopik canlıların varlığını öğrenmemize tarihlesek de öncesinde de maske kullanımının olduğunu unutmamakta yarar var.

Görselini paylaştığım gaga benzeri gereç de gerçekte bir maske. Bugün kullandıklarımızla benzerliği olmayan bir tasarım olduğu tartışmasız. Veba salgınları döneminde kullanılmış. Kötülüğü sözcüklerle tanımlanamayacak kokunun söz konusu olduğu o dönemde bu tür maskeler ölüleri ortadan kaldırmakla görevli kimselerce kullanılmış. Kimi kaynaklarda bu maskelerin iç tarafındaki girintiye konan parfümlerle kötü kokunun duyumsanmasının önüne geçilmesinin amaçlandığı bilgisi verilmekte.

Bugün kullanmakta olduğumuz cerrahi/tıbbi maskeler ise Pastör’ün mikroskopik canlıları tanımlamasıyla birlikte yaşamımıza girmiştir demek yanıltıcı olmaz.

Öncelikle, İngiliz cerrah Joseph Lister cerrahi yaraların dış ortamdan kaynaklanan etkenlerle enfekte olduğu varsayımını ortaya atmış. Lister’in bu sorunu gidermeye ilişkin yaklaşımı antiseptik kullanımına odaklanmak olmuş.

İlerleyen yıllarda (1880’ler) ameliyathane havası, cerrahın elleri, cerrahi gereçler ve hatta cerrahın ve ona eşlik eden takımın ortama solunum yoluyla verdikleri hava da olağan kuşkulular listesine eklenmiş.

Ellerimizi yıkayarak mikropsuzlaştırmak, cerrahi gereçleri ısı ya da gaz sterilizasyonuyla mikroptan arındırmak olası. Günümüzde ameliyathane havasının da teknolojik yollarla sterilize edilmesi olanaksız olmaktan çıktı.

Cerrahın ve ona eşlik edenlerin solunumla ortama salabilecekleri mikroplardan korunmada maske biricik koru(n)ma yöntemi olmayı sürdürüyor.

Maskeyi ameliyathanede 1897’de ilk kullanan cerrah olarak bugünkü Wroclaw’daki Breslau üniversitesinin cerrahi bölüm başkanı Johann Miculicz’in adına rastlanıyor.

Ağzı, burnu ve varsa sakalı kapsayan bir parça gazlı bez iki ucundaki ikişer bağdan oluşmuş  ilk cerrahi maske. Bugünkü tasarımın da bundan çok farklı olduğu söylenemez.

Yaklaşık yarım yüzyıl öncesinden başlayarak ortamı etkisi altına alan “kullan-at” akımına kadar çok kullanımlık maskeler gerekli temizlik işlemleri sonrasında defalarca kullanılmış.

1923 yılına gelindiğinde tüm cerrahların ve onlara eşlik edenlerin üçte ikisi maske takmayı kurala dönüştürmüş.

İnsanlığın tarih boyunca yeniliklere ve buluşlara yönelik tepkiselliğe maske kullanımında rastlanmıyor oluşu dikkate değer olmalı. Bunda, kullanıcıların sağlık meslek çalışanlarından oluşan bilinçli bir topluluk olmasının önemli etkisi olduğu düşünülebilir.

1910-11’deki Mançurya vebası ve 1914-18 İspanyol gribi salgınları sırasında maske hekimleri ve sağlık çalışanlarını koruma amaçlı olarak ameliyathane dışında da kullanıma sokulmuş. Bu salgın sırasında kullanıma giren maskelerin tasarımıyla ilgili olarak Wu Lien Teh adını anmadan geçmiş olmayalım.

Tıbbi maske ilk olarak 1919’da patentlenmiş.

Kullan-at döneminde filtreli maske kavramı da yaşama girmiş. Hemen eklemekte yarar var. Bu ve benzeri maskeler sağlık çalışanları dışında tozlu ve gazlı ortamlarda çalışanların kullandığı bir gerece de dönüşmüş.

Son iki yıla dek kitlesel maske kullanımı uzak doğu coğrafyasının bir alışkanlığı iken son salgın maske kullanımını küresel ölçekte yaygınlaştırmış oldu. Her ne kadar şu anda maske ediniminde kısıt yoksa da salgının başlarında yaşanan kıtlık anımsanacağı gibi evde maske tasarımı ve üretimiyle ilgili yaratıcılıkları kamçılamıştı.

Salgının ilk aylarındaki maske darlığı sırasında havaalanlarında başkalarına ait maskelere el koymaya varan davranışların maske üzerinden uygarlık maskelerinin düşmesi sonucunu doğurduğu gerçeği de belleklerdeki tazeliğini korumaktadır.

Maskenin tıbbi amaçla kullanımına ilişkin gerekçeyi anımsamakta yarar var.

Maske, takanı değil karşıdakini korumayı amaçlayan bir gereçtir. Ameliyathanedeki hastayı ameliyata katılanlardan korumaktır temel amaç.

Salgındaki maske kullanımının mantığı da farklı sayılmaz.

Özellikle, virüs söz konusu olduğunda kullanımdaki sıradan tıbbi maskelerin geçirmezliği virüs küçüklüğündeki parçacıklar için yeterli değildir. Buna karşılık, hastalanmış ya da hastalanmamış olsa da virüs taşıması olası bireylerin çevrelerine damlacık yoluyla bulaştırmayı önlemenin önemli ve etkin gerecidir tıbbi maske.

Filtreli ya da N 95 adıyla anılan özel ve geçirgenliği çok daha kısıtlı maskeler de bulunmakla birlikte bu tipte maskelerin kitlesel kullanımının yaygınlaşması en azından parasal nedenlerle çok da olası değildir. Dolayısı ile, ortalama tıbbi maskeler kitlesel kullanımda kalmayı sürdürecektir.

Bilindiği gibi, salgının sonlanmakta olduğu varsayımıyla önlemlerin gevşetilmesi sonucu ilk vazgeçilen nesne maske olmuştu. Toplu taşıma araçları, kalabalık kapalı ortamlar başta olmak üzere pek çok yerde maske kullanımına son verilmesinin olağan sonucu haftada bir yayımlanan Covid 19 bilgilendirmelerine olanca açıklığıyla yansımış durumdadır.

Son söz : Salgınla birlikte yaşamımıza giren maske kullanımının kültürel davranış biçimine dönüştüğüne vurgu yapmış olalım. Maske, takandan çok takanın yakın çevresindekileri koruyan bir gereç olduğuna göre karşılıklı saygının önemli bir öğesi olmuştur günümüzde.

“Seni, önemsiyorum, yaşamına değer veriyorum” demenin bir başka yolu olmuştur.

Ülkemizi yönetenlerin kararsız ve ikircikli tutumu karşılıklı saygı duygusunu aşındırmıştır. Ülkemizi yönetenlere hemen her konuda güvensizlik duyup maske ya da başka salgın önlemlerinin gevşetilmesi noktasında uymak da çelişkili bir tutum olsa gerektir.

Aklını kullanmayı değil de kullanmamayı yeğleyen, bu yolla da cehaleti kutsayan anlayıştan beklenen olağan davranış biçimi olduğu kuşkusuzdur.

Hastasını/hasta yakınını maske takması için uyaran doktora yönelen fiziksel saldırı cehaletin ete, kemiğe bürünmüş halidir demek abartı olmaz.

https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/cerrahi-maskenin-icadi

https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(20)31207-1/fulltext

https://www.livescience.com/face-mask-new-coronavirus.html

Türkiye 10 yılı aşkın süredir insan deposu işlevi görür oldu. “İnsanlık namına” kılıflı bu süreç iktidarın gizli gündemiyle Avrupa’nın çıkarlarını ortak paydada buluşturmaktadır. Hemen her konuda Türkiye’yi boy hedefi yapan Avrupa’nın tampon Türkiye’den başka hiç bir konuda olmasa bile bu konuda son derece hoşnut olduğu açıktır.

Yolda rastladığımız her 10 kişiden birinin yabancı olduğu ortamda hak ettiği ilgiyi görmeyen bir başka önemli konu çöptür.

İngiliz evsel atıklarına Adana’da rastlandığı haftalar önce basına yansımıştı. Araştırılırsa ülkemizin başka pek çok yerinde benzer durumla karşılaşılabileceği kuşkusuzdur.

Çöpün her türü için elverişli bir ülke Türkiye. Bundan 15 yıl önce varlığı saptanan ve kanıtlanan nükleer atık İzmir’in Gaziemir ilçesindeki varlığını sürdürüyor. Unutulmuş gibi olsa da içinde bulunduğumuz yılda da akla getirildi. Beşyüz bin ton nükleer atığın yalnız Gaziemir için değil İzmir için tehlike kaynağı olduğu bir kez daha gündeme getirildi. Bölgede ölçülen radyasyonun normalin 7291 katından fazla olduğunu ekleyerek daha fazla iç karartmaktan kaçınalım.

https://tr.sputniknews.com/20210614/gaziemirde-radyasyon-normalin-7-bin-katina-cikti-tum-izmir-risk-altinda-1044730926.html

“Kötüsü geçti. Daha kötüsü yolda” sözüne uyan şekilde bir büyük dert Türkiye yolunda.

Brezilya donanmasında söküm zamanı gelen Sao Paulo gemisi “ne olursan ol, gel” diyen Türkiye’nin çağrısına yanıt veriyor. Türkiye’de gemi sökümünün ilk akla gelen adresi olan Aliağa okyanusun karşı kıyısından yola çıkan konuğunu dört gözle bekliyor.

Aliağa’da konuşlu gemi söküm endüstrisi özel girişim olarak karşısına çıkan her türlü fırsatı değerlendirmek ister. Devlet tam da burada gereklidir.

Brezilya donanmasının Sao Paulo gemisindeki oylumlu asbest bu işin sıradan bir söküm olmadığını anlatmaya yetip de artacak önemdedir.

Bu gemiden çıkartılması olası tehlikeli atık niceliğiyle ilgili olarak Sao Paulo’nun ikizi olan, 62 yıl önce Fransa’da yapılmış ve sökülmüş Clemenceau gemisi esin kaynağı olabilir. 1300 ton tehlikeli atık çıkmış söz konusu ikiz gemiden. Kanserojen olduğu DSÖ (Dünya Sağlık Örgütü) tarafından ikibinli yıllarda kesinleştirilen asbest elbette önde gelen tehlikeli atık. Yanı sıra o dönemde yapılan gemilerde kullanılan kurşun da bir diğer önemli tehlikeli atık.

Sao Paulo’nun ikizi Clemenceau’yla ilgili bir başka ilginç not sökümüyle ilgili. Hindistan bu gemiyi sökmekten kaçınınca söküm işi İngiltere’de yapılmış.  Söküme girişilmeden önce yalıtılmış bir ortam oluşturulmuş. Zehirli atıkların çevre ve dolayısı ile toplum sağlığını etkilememesi için gerekenler yapılmış.

Bizde de benzer koşullar oluşturulabilir diyecekler için anımsatalım.

Bundan 14 yıl önce (2008) denize indirilecek bir geminin filikasını denemek için maket yerine insan kullanılan bir ortamda (Filika denemesi 3 işçinin yaşamını yitirmesiyle sonuçlandı. Kayıtlara elbette iş kazası olarak geçti. Görülen dava sonuçlandı. Bu cinayetten sorumlu kişiler 36 bin TL para cezası ödeyerek yaşamlarına hiç bir şey olmamış gibi devam ettiler) Sao Paulo’nun sökümü için gerekli koşulların oluşturulabileceğine inanmak iyimserliğin de ötesinde saflık olur.

https://www.denizhaber.com/gemi-insa-sanayii/tuzlada-facia-gibi-kaza-3-olu-13-yarali-h12879.html

Bu konuyla ilgili bir başka ilginç not AB kaynaklı. Hemen her konuda Türkiye’yi aşağılayan AB her nedense Aliağa gemi söküm kuruluşlarının AB normlarına uygunluğunu sertifikalandırmış. Ülkemizin Avrupa’yı kurtarmak uğruna tampon olmayı kabullenmesi Avrupa’nın sınırsız övgüsünü alıyor. Benzer durum gemi sökümü için de geçerli belli ki.

Elbette, ticari kuruluşlar kazanç söz konusu olunca pek çok önlemden, düzenlemeden kaçınabilirler. Bu kaçınmalar işi yapanın yanına parasal kazanç olarak kalır.

Devlet de “ben yokum” dediğinde çevre ve toplum sağlığını korumada geriye bir tek yargı engeli kalır. Günümüz Türkiyesi’nde kuvvetler birliğinin söz konusu olduğu düşünüldüğünde yargıdan olumlu sonuç beklemek de zorlaşır.

Türkiye’yi insan deposuna eşdeğer tampon ülkeye dönüştürenlere, çöplüğe çevirenlere “yazıklar olsun” demekten başka yolumuz kalmamış olur.

Çözüm mü?

Her ülke kendi gemisini sökmeli.

İngiltere’nin yaptığı gibi gemi sökümü yalıtılmış ortamlarda çevre ve toplum sağlığı riskleri sıfırlanarak yapılmalı.

Askerini Kore savaşında 23 sente satan, filika deneyinde maket yerine ucuz insan kullanan bir ülkede bu önerilerin etkililer ve yetkililer katında en küçük etki yaratmayacağından kuşku duymaksızın…

Yazının başlığındaki soruyu içimiz kan ağlayarak yanıtlayabiliriz ancak…

İnsan ve diğer gelişmiş canlılarda evrimden kaynaklanan değişiklikleri gözlemlemek zordur. Hiç kuşkusuz belgelemek olasıdır bu değişiklikleri. Bu noktada sorun bu türden evrimsel değişikliklerin bir insanın yaşamına sığmayacak denli uzun zamana yayılmasından kaynaklanır.

Oysa ilkel canlılarda durum oldukça farklıdır.

Özellikle bakterilerde ve virüslerde evrimi gözlemlemek değil yıllara, haftalara ve hatta günlere sığacak bir sürece dönüşüverir.

Bir bakterinin antibiyotiğe direnç kazanması evrimleşmesinin doğal sonucudur.

İki yılı aşkın süredir yaşamı (daha doğrusu biz insanların yaşamını) altüst eden küresel salgını ürküden ve korkudan arındırarak irdelediğimizde evrim gösterisinin olanca görkemiyle sürdüğünü fark edebiliriz.

Çok değil birkaç ay önce gevşetilen önlemlerle sonuna gelindiği sanılan salgın yeniden çıkışa geçti.

Önlemlerin gevşetildiği günle karşılaştırıldığında günlük olgu sayısı 30 kat artmış durumda.

Arka bahçenin gülleri solmasın diye özen gösteren ve önlemlerin kaldırılmasını aceleye getiren iktidardan bu gelişmelere ilişkin değil uygulama söz duyabilene aşk olsun. Arka bahçe demişken bu bahçedeki gül çeşitlerine de değinmiş olalım. Geçen yıl bu sıralarda arka bahçenin güllerinin öncülük ettiği aşı karşıtlığı, işi açık hava toplantılarına vardırmıştı anımsanırsa. Bu bahçedeki güller baskın olarak dincilerden oluşsa da liberalleri ve hatta “Yaşamda en gerçek yol gösterici bilimdir.” diyen büyük insanın izinde olduğunu ileri sürenleri de kapsamıştı. Bu yanıyla da ibretlik manzaralar sundu salgınla kendisi gösteren arka bahçe gülleri.

Aklı ve bilimi rehber edinmekten vazgeçip, işi olağan akışına bırakmanın yaratabileceği acıklı sonuçları hep birlikte izliyoruz.

Bu arada, önceki aylarda her fırsatta ağlamaklı sesle “aşılanın” diyen sağlık bakanının gevşemeyle birlikte aşı programını da askıya aldığı anlaşıldı. Durum anlaşılınca aşı randevularının açıldığı görüldü.

Salgının bir önceki dalgasından sorumlu olan Omikron kuşağı BA.4 ve BA.5 adlarıyla alt varyantlar oluşturdu bile. Küresel ortamda bu varyantların baskın olduğu virüs iş başındadır.

Bulaşıcılık becerisinden bir şey yitirmemiş olan yeni varyantların hastalandırıcılık ve dolayısı ile de öldürücülük bakımından öncekine oranla daha becerikli olmayışı iç ferahlatıcı olsa da farklı bir yönde evrimleşme olmayacağının güvencesi elbette yok.

Bu haliyle bile yeni varyantların sağlık dizgesini, hekimleri ve onlara eşlik eden sağlık çalışanlarını uğraştırmayı sürdüreceği oldukça açık.

Bilim çevrelerinin salgının köktenci yöntemlerle bir an önce sonlandırılması doğrultusundaki önerilerinin altında yatan ana nedenlerden birisi de virüsün her canlı gibi evrimleşmeye açık oluşudur.

Canlılığı bile tartışmalı, kimilerine göre yarı canlı olan virüsün yaşamın değişmez kuralı olan evrimleşme üzerinden sergilediği gösteri paha biçilmez düzeyde öğreticidir.

Çok farklı gerekçelerle ama özellikle de parasal nedenlerle salgınla baş etmekte bocalayan insanlık virüsün evrim gösterisini bir süre daha izleyecek gibi görünmektedir.

Uzay fatihi olma yolunda hızla ilerleyen insanlığın salgından ders çıkartmama konusundaki inadı anlaşılır gibi değildir. Her şeyi bilen insanlığın evrim gerçeğini bilmezden gelmesine eşdeğer aymazlığı şaşırtıcıdır.