Kötülükten iyilik çıkartmak gerekirse Montrö tartışmaları yakın tarihimizin bu önemli belgesinin tanınmasına ve anlaşılmasına fırsat verdi denebilir.

Lozan iyi kötü duyulmuştur, biraz olsun bilinmiştir. Lozan’a giden yolun başındaki Sevr’in yeterince bilinmemiş ve kavranmamış olması Lozan’ın hak ettiği değeri bulmamış olmasında önde gelen etkendir.

Montrö ise bilinmek şöyle dursun kimilerince duyulmamıştır bile.

Ayrıntısıyla bilen olmasa da Montrö’yle en tanışık olanlar İzmirlilerdir. İzmir’in biricik akciğeri konumundaki Kültürpark’ın 5 kapısından ikisi Lozan ve Montrö adını taşır. İki meydanın biri birine uzaklığı 150-200 metreden fazla değildir. Diğer kapılar olan 26 Ağustos, 9 Eylül ve Cumhuriyet’le birlikte Montrö ve Lozan Türkiye’nin temellerini simgeler.

• 

• 

• 

Lozan, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş belgesi olsa da kimi konularda olması gereken koşulları sağlamaktan uzak kalmıştır. Lozan’da kusur varsa öne sürüldüğü gibi Ege adalarını sınırlarımız dışında bırakmasından çok boğazların ve Hatay’ın durumuyla ilgili eksikliklerdir. Bu kusurlar Lozan’a imza koyanlarca sırasıyla düzeltilmiştir.

Bilindiği gibi Birinci Dünya Savaşı sırasındaki savaşlar Çanakkale’yi GEÇİLMEZ kılmıştı. Lozan’la birlikte Çanakkale bu kez GİRİLMEZ olmuştur.

Dünyada yalnızca bir devletin kıyıdaşı olduğu tek iç deniz Marmara’dır.

İşte boğazlar bu eşi benzeri olmayan iç denizi diğerlerine bağlayan doğal su yollarıdır. Bu su yollarının Lozan’da belirlenen uluslararası komisyon tarafından yönetilmesi genç Cumhuriyet’in egemenlik hakkını kısıtlamıştır. Lozan’daki bu önemli eksikliğin giderilmesine odaklanılması dünya savaşına geri sayıldığı sırada yaşamsal önem taşımaktaydı.

Türkiye’nin yönetmediği boğazların olası dünya savaşında çatışmaları besleyen, savaşı yaygınlaştıran işlev görmesi güçlü olasılık olarak belirmekteydi. Önceki dünya savaşının sonunda imzalanan sözde barış antlaşmaları gerçekte yeni bir savaşı fitilini ateşleyen kıvılcımlardı. Birinci Dünya Savaşı’nın hesabını çok beklemeden Kurtuluş Savaşı ve Lozan’la gören Türkiye’nin ise kendisini zerrece ilgilendirmeyen bu savaşa girmeye elbette niyeti yoktu.

Montrö Boğazlar Sözleşmesi bu bakımdan da önem taşımaktaydı.

Sözleşme öncelikle Türkiye’yi savaşlardan uzak tutarken, savaşın geniş alana yayılmasını önleme bakımından da önem taşımaktaydı. Başka deyişle, Montrö varlığını savaşlara borçlu olan Türkiye’nin “Yurtta Barış, Dünyada Barış!” temel ilkesini de güçlendirmekteydi.

Türkiye Cumhuriyeti’nin üzerine oturtulduğu sağlam temellerden birisi olan Montrö’den vazgeçme olasılığını 101 yaşındaki TBMM Başkanı aracılığıyla seslendirmesi Montrö’yü kendisine engel olarak görenleri ummadıkları anda sevindirmiş olmalıdır. Bunca yıldır sağladığı adaletle ayakta kalmış Montrö’nün gözden geçirilmesi Karadeniz’i savaş alanına dönüştürmek isteyen Atlantik ötesi gücün öncelikli ve belki de hiç unutulmamış ereklerinden birisi olagelmiştir.

Montrö’den vazgeçme belirtilerinin görüldüğü günümüzde her Türkiye Cumhuriyeti yurttaşının bu konuda söz hakkı vardır. Amirallerin ise konuyla bilgili olmalarının ötesinde bilirkişi oldukları anımsandığında herkesten çok söz hakkına sahip oldukları tartışmasızdır.

Montrö duyarlılığına vurgudan öte amaç taşımayan bildirge üzerinden amirallerin gözaltına alınmış olması Montrö umudunu tazeleyen emperyal güçlerin sevincine coşku katmış olmalıdır.

Montrö’nün ne büyük başarı ve sevinç kaynağı olduğunu anlamak için 21 Temmuz 1936 tarihli gazetelere göz atmak yeterli olacaktır.

• 

• 

• 

• 

• 

Tarih bilinmezse bugün anlaşılmaz!

Bugün yeterince anlaşılmazsa yarın güvencesiz kalır!

Not : Yazıdaki gazete görselleri “Montrö Boğazlar Konferansı, Tutanaklar, Belgeler” (Türkiye İş Bankası Yayınları, 2020) kitabından alınmıştır.