cumhuriyetciyorum

Birkaç aydır süren ve son günlerde erişmedik doruk bırakmayan döviz kuru sıçraması iktidarıyla muhalefetiyle yanlış değerlendirildi. Yanlış algılandı diyemem. Bunca iktisatçının bulunduğu her iki tarafın gerçekleri göz ardı ettiğini söylemek daha doğru bir saptama olacaktır.

İktidar önemsemez görünse de kırılmadık rekor kalmayınca döviz kurunu zorunlu olarak gündemine aldı.

Buna karşılık muhalefet kolayı seçerek iktidarı döviz kuru üzerinden baskı altına aldı.

Döviz kurunun tırmanışı sonuçtu. Olan olmuştu.

Yanlış ve akıldışı ekonomik model son 40 yılda pek çok kez olduğu gibi bir kez daha duvara çarpmıştı.

Cumhuriyet’i kuranların oluşturduğu “ithal ikame” (dışarıdan alınanların üretilmesi) ekonomi modeli yerini dışsatım rekorlarına bıraksa da dışalıma dayalı dışsatım Türkiye’nin döviz açlığı sorununa umar ol(a)madı.

Bu yanlışa eklenen tarım-hayvancılık çöküntüsü, savurganlık ve kabaran enerji harcamaları yıkımı kaçınılmaz kıldı.

Türkiye’nin geleneksel üçlüsü Turizm-İnşaat-Tekstil sorunu çözmede elbette yetersiz kaldı.

Türkiye’nin her bir kiloluk dışsatımının 1.3 USD getiri sağlaması devede kulak bir etkiye eşdeğerdi. Dünyada bir kiloluk dışsatımı 75 bin doları bulan ülkeler varken bu dışsatımın günü kurtarmaktan öte etkisi olamazdı.

Durum bu kadar açıkken hem muhalefet hem de 20 yıldır yönetimde olan iktidar gerçeklere sırt çevirmeyi yeğledi.

İktidar borcu borçla kapatma kolaylığına kapılarak deyim yerindeyse bugünlere çağrı çıkarttı.

Muhalefet de krizin altında yatan gerçek nedene vurgu yapmak yerine döviz kurunun arkasına saklanmayı seçti. Tam da bu nedenle dün akşamdan bu yana çakılan döviz kuru karşısında projektör görmüş tavşana döndüler. Ağızlarını bıçak açmaz oldu.

Bir şekilde denetim altına alınan döviz kuruna bakılırsa ekonomi düzelmiş sayılabilir mi?

Ya da döviz kurunun hızlı tırmanışı salt dış güçlere bağlanabilir mi?

Ekonomi döviz kuru nedeniyle mi kötü?

Yoksa, döviz kurunun roket hızıyla yükselişi ekonomik olumsuzlukların gereği mi?

Uzunca süredir faiz karşıtlığıyla özdeşleşen Cumhurbaşkanı’nın dün akşam birdenbire faiz kesesinin ağzını açtığına tanıklık edildi. Elbette faiz vereceğiz demedi. Ama, yapılan düzenleme dört dörtlük faiz artırımı anlamına gelmekteydi. Bir başka ayrıntı, Cumhurbaşkanının Türk ekonomisini 40 yıldır krizden krize sokan serbest piyasa umacısını güzellemeyi göz ardı etmemesiydi.

Muhalefetin bu durum karşısında “ben daha fazla ve daha elverişli borç bulurum” demekten başka sözü var mı?

Türkiye’de umutsuzluk bulutlarını toplayan önemli bir nedendir biri birini her gün en ağır dille suçlayan iktidar-muhalefet ikilisinin farksızlığı.

Gıda ederlerinin neredeyse günlük değiştiği bugünlerde bir şey dikkat çekici geldi bana.

“Yerli muz”

https://tr.wikipedia.org/wiki/Muz

Un, yağ, şeker ve aklınıza gelebilecek pek çok besinin ederi katlanırken yerli muz deyim yerindeyse olduğu yere çakıldı. Çok yerde 10 TL’nin altında ederle edinmeniz olası. Buna karşılık dışalım muzun 20 lirayı aştığını anımsatmış olayım.

Kimi marketlerde yerli muzun 8 liraya satıldığını gözlerimle gördüm.

Tropik meyve olarak bilinen muz üretiminde Türkiye’nin de, hiç olmazsa kendine yetme kapsamında var olduğunu görmek olumlu bir durum gibi görünebilir.

Elma, armut ve benzeri birçok meyvenin yerli muzdan pahalı olduğu günümüzde muz bağlamında bir “bolluk” olduğundan söz edilebilir.

Araştırma gereği duydum.

Bu yazı çıkmış oldu ortaya.

Tablodan anlaşılacağı gibi muz üretim alanı son 5 yılda 2 kat artarken, üretilen muzun niceliğindeki artış 3.5 kat olmuş. Her ne kadar Türkiye’nin muz üretimine uygun iklime sahip bölgeleri bulunsa da, son 5 yıldaki muz üretimi örtü altı (sera) muz yetiştiriciliğine yönelmiş. Her ne kadar iklimimiz uygun olsa da riskler de eksik değil. Don olasılığı en uygun yerler için bile hemen her zaman söz konusu.

Elbette desteklenmiş ve özendirilmiş son 5 yılda muz yetiştiriciliği.

Kaynaklarda belirtildiğine göre muz yetiştiriciliğinin insan gücü gereksinimi ve dolayısı ile de maliyeti son derece düşükmüş. Muza yönelişin önemli etkenlerinden birisi olsa gerek bu durum.

Bu haliyle muz yetiştiriciliğinin çekim merkezine dönüştüğü söylenebilir. Bu noktada planlamanın önemi anımsanmalıdır. Son yıllarda tarım ve hayvancılığı unutan, hatta çökerten yönetsel iklimde “planlama” demek “pilavlama” demeye denk düşecek bir dilektir. Bu yöneliş şimdiki hızla sürerse ülkemiz patates ve soğan üreticilerinin sıkça başına gelen durum muz yetiştiricilerinin kapısını da çalabilir.

Pek çok tarım ve hayvancılık ürününde hızla dışa bağımlı duruma gelen Türkiye’nin muz konusundaki sıçraması ilgi çekicidir. Çok daha temel gereksinim konumundaki tarım ve hayvancılık ürününde destekleme ve özendirmeden uzak duran tarım yetkililerinin muza yaklaşımı ilginç olduğu kadar doğruluğu tartışmalı bir seçim olsa gerektir. Geçenlerde basında yer alan bir haberde Türkiye’nin tahıl dışalımının Çin’i bile geçtiği bilgisine rastlamıştım. Muzsuz da yaşanır ama tahılın olmadığı ya da kıt olduğu ortamda olmayı çoğu insan haklı olarak düşünmek bile istemez.

Muz örneği destek ve özendirme olduğunda tarımın ve hayvancılığın ayağa kaldırılabileceğini düşündürmesi bakımından önemlidir. Ancak, sektördeki pek çok ürünün muz kadar insan kaynağından bağımsız yetiştirilemeyeceği gerçeği de akıldan çıkartılmamalıdır.

Muza ilişkin bir olumsuzluktan söz etmemek olmaz. Muz çok su tüketen bir ürün. Ülkemizde muz tarımı açık alanda yapılmadığına ve tropik ülkelere göre birim alan düşen yağış çok olmadığına göre sulama insan eliyle yapılmaktadır. Su kaynakları çok da varsıl olmayan Türkiye’nin su dostu olmayan muz üretimini gözden geçirmesi kaçınılmazdır.

Muz eksik olsun denebilir sonuç olarak. Muza verilen destek ve özendirmeyi görünce insanın darısı tahılın ve diğer temel besinlerin başına diyesi geliyor.

Besin ederlerinin roket gibi fırladığı bugünlerde muzun bu durumdan bağışık olması da bir başka ilginç durum olsa gerek.

https://www.dunya.com/kose-yazisi/serada-muz-uretimi-5-yilda-35-kat-artti/617685

“Faiz sebep, enflasyon sonuç” diyen olursa yazının başlığı da bir başka söylem oluverir.

“Hep aynı şeyi yapıp farklı sonuç beklemek” kısır döngüsündeyiz.

Son aylarda Türkiye kocaman bir iktisat laboratuvarına dönüştürüldü. “Dediğim dedik, çaldığım düdük” diyen tek kişilik iktidar değil Türkiye’nin, dünyanın gözlerinin üzerimize dikilmesine neden oldu.

Hemen belirmekte yarar var!

Elbette yüksek faiz iyi bir şey değil. Ama, bu zorunluluğa düşmemek için de bir şeyler yapmış olmak gerekirdi.

Tam 40 yıldır aynı şeyi yapıp farklı sonuç bekliyoruz. Kırk yıl boyunca “serbest piyasa” denen sarmalın dışına çıkmayı aklına getiren olduysa da yaşama geçirmeyi deneyen olmadı.

Oysa, üzerinde yaşadığımız ülke kurulmadan önce iktisat kongresi yapılmıştı. Bağımsız ekonominin olmadığı yerde ne ülkeden, ne devletten ne de bağımsızlıktan söz edilemeyeceği 100 yıl önce düşünülmüştü.

Lozan’da İsmet Paşa’nın bir türlü kırılamayan direnci karşısında isteklerini not ettiği kâğıdı katlayıp cebine koyan Lord Curzonlar 100 yıl önce çıktıkları yolda utkuya eriştiler.

Tam 40 yıldır kısır döngüye soktukları Türkiye’yi bir kez daha dize getirmiş olmanın kıvancı içindeler. Bizlerse tersine üzüntülüyüz. Gururumuz ve onurumuz kırılmış durumda.

Cumhuriyet’i kuranlar ekonomiyi bağımsızlaştırmak için “ithal ikame” (dışalım gerektiren ürünleri üretme) yöntemi benimsenmişti.

Zamanla vazgeçilen bu yönteme en iyi bildiğimiz tarım ve hayvancılığı da çökerterek eşsiz bir yıkım eklemiş olduk. Şimdilerde fiyat belirsizliği nedeniyle çekilen besin kıtlığının önümüzdeki aylarda yokluğa dönüşmesi hiç de şaşırtıcı olmayacak.

Nasıl olup da her yıl rekorlar kıran dışsatımımız ekonomimizi bir türlü düze çıkartamıyor. Her 100 TL’lik dışsatım için 60 TL’lik dışalım yapmak zorunda olduğumuzu söylemekle yetinelim.

Tekstil-İnşaat-Turizm üçgenine sıkışmış üretim anlayışımıza değinmeden geçmeyelim.

Turizmle kalkınmış ülke yok dünyada. Ama, kalkınmış olup da turizmden iyi getiri sağlayanlar eksik değil. (Fransa-İtalya-İspanya)

İnşaatla kalkınana da rastlayamazsınız. Ama, Japonya gibi kalkınmış olup da inşaattan para kazanan bir örnek var karşımızda.

Tekstilse ucuz işgücü ülkelerinin gözdesidir. Kalkınmış ülkelerin hiçbir şekilde ilgi alanında değildir.

Özetle, TİT üçlüsü kalkınmaya değil ama karın tokluğuna yarar. Öyle de oluyor.

Bir başka önemli veri de Türkiye’nin rekorlar kıran dışsatımının nitelikten yoksun oluşudur. Dillere destan başarı öyküleri yazan dışsatımımızın 1 kilosunun karşılığında kasamıza 1.3 USD girmektedir. Bir kiloluk dışsatımı 45-70 bin dolar olan ülkelerin varlığı bu saptamaya açıklık getirecektir.

Bugünlerde bir kez daha duvara çarparak ağır hasar gören ekonomimizin onyıllardır bu yanlış yolda ilerlediğini görmezden gelirsek doğrudan uzaklaşmış oluruz.

Ucuz döviz, ucuz dışalım ve kabaran iç tüketim büyüme sayılarında iştah açıcı sıçramalara yol açmış olabilir. Ancak, sel gider kum kalır deyişine benzer şekilde bu tatlı yaşamın sonsuza dek süremeyeceği, bir şekilde sonlanıp gerçeklerle yüzleşmemize yol açacağı uzunca süredir söylenmekteydi. Utku sarhoşu siyasilerin, bir avuç oligarkın ve tüketmenin dayanılmaz hafifliğiyle kendinden geçmiş kitlelerin bu uyarıları işitmesi, işitse bile önemsemesi olanaksızdı.

Bilmem kaçıncısı yaşanan ekonomik krizlerin her birinden sonra bu son olsun dilekleri tutulmuştur.

Ancak, aynı şeyi yapıp farklı sonuç bekleme hastalığı bir türlü sonlandırılamamıştır. Bu nedenle son yaşanan krize şaşırana şaşırmak gerekiyor.

Bu toz dumanda doğal olarak siyasetin güncel gerecine dönüştürülen krize ilişkin farklı söyleme sahip olan siyaset odağını ara ki bulasın!

Muhalefet iktidarı (haklı olarak) suçlarken bir daha kriz olmaması için yapılacakları söylemekten deyim yerindeyse kaçınıyor.

Karagöz-Hacivat atışmasına dönüşen Türk siyasetinde muhalefetin biricik söyleminin “ben daha çok ve elverişli koşullarda borç bulurum”dan öteye geçmediği ibretle izleniyor.

Özetle, yaşamakta olduğumuz kriz dış güçlerin arzuladığı ve güdülediği bir yıkımdır. Ama, kesinlikle doğrudan onların edimi de değildir. Ekonomimizdeki yanlış yönelişin fazlasıyla farkındadır dış güçler. Ama, bu yanlış yönelişin öznesinin kendimiz olduğunu vurgulamalıyız.

Türkiye’de son 70 yılda ve özellikle de son 40 yılda iktidar koltuğuna oturanların Cumhuriyet’in temeli olan “tam bağımsızlık” ilkesini hiçe saydıkları ve öncekiler gibi bu krize de elverişli ortam sağladıkları kuşkusuzdur.

Bu yönetenleri iktidara getirenler de biz olduğumuza göre aymazlığa varan duyarsızlık hepimizin eseridir.

İnsan sormadan duramıyor.

Ne değişti de, hangi duyarlılığımızı önceleyen gelişme oldu da böyle bir karar alındı?

Türkiye-Ermenistan ilişkileri karşı tarafın sırtını emperyale dayayan duruşuyla çıkmazdadır. Ekonomisi varla yok arasında olan, karaya sıkışmış bu devletçiğin olağan koşullarda sergileyeceği bir davranış olamaz yakın geçmişte sergiledikleri. Azerbaycan’a yönelik Ermenistan işgali geçen yıl sonlandırılabildi. Ermenistan’ın Türkiye toprakları üzerindeki savlarından vazgeçtiğine ilişkin bir belirtiden söz etmek de olası değil.

Bayram değil, seyran değil!

Ermenistan’a yönelik bu U dönüşüne eşdeğer politika değişikliği neden?

Bağlantıdaki haberde yer alan “emperyali hoşnut kılma” yorumu sevimsiz olsa da akla yakın duruyor.

https://www.sozcu.com.tr/2021/dunya/turkiyenin-ermenistanla-normallesme-surecine-biden-yorumu-6825740/

Birkaç ay önceye gidelim.

Türkiye Cumhuriyeti’nin Los Angeles Başkonsolosu Kemal Arıkan’ı öldüren ASALA teröristi Hampig Sasunyan yaşamboyu hapisle cezalandırıldığı halde serbest bırakıldı. Hukuksal düzlemde neredeyse olanaksız olan bu gelişmeden hemen sonra ABD’den sınırdışı edildi. Soluğu Ermenistan’da aldı. Eli kanlı katil köklerinin olduğu ülkede yaşamını bundan böyle “kahraman” olarak sürdürecek.

Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı konuyla ilgili kınama bildirisi yayınladığına göre bu önemli gelişmeden haberdar olduğumuz açıktır.

https://www.mfa.gov.tr/sc_-44_-los-angeles-baskonsolosumuz-sehit-kemal-arikan-in-katili-terorist-hampig-sasunyan-in-serbest-birakilmasi-hk-sc.en.mfa

Ege denizindeki ada, adacık ve kayalıklarına sahip çıkmaktan kaçınan, Doğu Akdeniz’deki yer altı varsıllıklarının başkalarınca sahiplenilmesi karşısında izleyici olan ülkemiz yetkililerinin Ermenistan politikasına ilişkin keskin dönüşü hiç şaşırtıcı değildir.

İçte de dışta da Türkiye Cumhuriyeti hükümetine yön veren etkenin ilkeler ve ulusal çıkarlar olmadığı bu son gelişmeyle bilmem kaçıncı kez doğrulanmıştır.

Türkiye’nin bir yandan ekonomik krizle boğuşurken diğer yandan iç ve dış siyaset yalpalamalarının tek nedeni vardır!

İKTİDARA MECBUR İKTİDAR!

Rehberimizin bu denli basitleştiği ortamda bundan sonra yaşanacak her türlü gelişme artık şaşırtıcı olmayacaktır.

İKTİDARA MECBUR İKTİDAR o zorunluluğunun gereğini yerine getirmek için hiçbir adımı atmaktan kaçınmayacaktır.

Not : Bilenler bilir. Bilmeyenler için belirtmiş olayım. Hariciyeci değilim. Uluslar arası ilişkiler uzmanı da! Ülkesine, yaşadığı dünyaya duyarlı, haberleri izleyen ortalama bir yurttaş olarak kâğıda dökmeye çalıştım düşüncelerimi.

Dövizin durdurulamayan yükselişinin gündeme oturduğu geçtiğimiz hafta içinde kim ne kadar fark etti bilemiyorum. Hekim aylıklarına yönelik iyileştirme de olabildiğince kendisine yer buldu. Toplumda hekimlerin aylıklarına zam yapıldığı algısı (başarıyla) yaratıldı.

Ertesi günü ise düzenlemenin geri çekildiği ve görüşmelerinin bütçe sonrasına bırakıldığı bildirildi. Bu gelişmeninse topluma ne denli iletildiği ve anlatıldığı ise belirsiz durumda.

Bu yazıda konu hekim aylıklarında artış gibi gözükse de olaya başka tarafından bakmaya çalışacağım.

Hekim ve sağlık çalışanı olmayan okurlar için kısa bir özet.

Her ne kadar bu düzenlemenin gerekçesi olarak “hekimlerin salgın ortamındaki insanüstü ve özverili çalışmaları” öne sürülse de gerçek neden farklıdır. Basına da yansıdığı gibi son aylarda kamudan 8000 dolayında hekimin istifa etmiş olması önde gelen gerekçe olarak okunmalıdır. Kamu sağlık dizgesinin önemli kan kaybı anlamına gelen bu durumun salgından kaynaklı kısıtlamalara ek olarak topluma sağlık hizmeti sunumunu önemli ölçüde aksatmaya başladığı da gerçektir. Ekonomik güçlüklerin her geçen gün toplumu soluksuz bıraktığı ortamda kamu sağlık hizmetindeki eksikliğin hastaları özel sağlık ortamına itmekte oluşu da bir başka acıklı gerçektir. Özel sağlık ortamındaki katılım ücretlerinin yüksekliği göz önüne alındığında ne demek istediğim anlaşılacaktır.

Aylık artırımı düzenlemesine bakıldığında özetlemeye çalıştığım gerekçeyi karşılamaktan uzak olduğu kolaylıkla anlaşılmaktaydı. Sözde seçimli ve meclisli yönetimin artık tam anlamıyla mutlak yönetime dönüştüğü günümüzde siyasi iktidarın özverili ve insanüstü hekim çalışmasını parasal boyutta karşılıklandırması hiç de aklına getirdiği bir şey olmamıştı. Salgının en yoğun olduğu günlerde bile bu kesime verilen destek “balkon alkışı”ndan öteye geçmemişti anımsanacağı gibi.

Kamudan hekim kaçışı duyarsız iktidarı devinime geçirdi dersek yanılmış olmayız. O devinimin gerekçesi de kolayca kestirilebileceği gibi oy kaybı kaygısıydı. Ekonomiyle koşut olarak dibe doğru giden iktidar oylarının bir başka gerekçeyle daha azalmasına göz yumulamazdı. İçleri kan ağlayarak bu düzenlemeyi yaptılar.

Başka pek çok uygulamaları gibi bunu da yüzlerine gözlerine bulaştırdılar.

Hekimi kamuda tutmanın yolu olarak aylık artırımını birincil gereklilik olarak gördüler. Paragöz iktidarın bu tutumunda da şaşılacak bir şey yoktu.

Ancak, bu kez de pusulayı şaşırdılar.

Çalışan hekimlere yönelik artırım soru işaretleriyle doluyken emekli hekim aylıkları hiç umulmadık şekilde artırılıyordu. (Bu yazıyı okuyan meslektaşlar yanlış anlamasınlar. Bir emekli hekim olarak bu artışı hak ettiğimizden zerrece kuşkum yok. Ancak, bu yazıda iktidarın şaşkınlığına ve iş bilmezliğine değindiğimi bir kez daha vurgulamakta yarar görüyorum).

Bir diğer hata ise (Aslında hata da sayılmaz. İktidarın yaklaşımına ve gerekçesine göre son derece olağan bir durumdu.) aynı özveriyi gösteren sağlık ortamının diğer bileşenlerine aylık artışı öngörülmemesiyle kendisini gösterdi. Böylesi bir eksikliği öngörememiş olmak iktidarın günah hanesine yazılması gereken önemli bir başka hata olmuştur.

Bu iktidardan vicdana, insafa ve hakkaniyete dayanan uygulama beklememeyi öğrenmiş bir vatandaş olarak zam haberine fazlasıyla şaşırdım. İktidarın mantığıyla ilintisi olmayan düzenlemenin bir iktidar iş bilmezliği olduğunu o anda anladım.

Düzenlemenin ertesi günü geri çekilmesi iktidarın da bu durumun farkına varmış olmasıyla açıklanmalıdır.

Amacını ve hedefini şaşırmış bir iktidarın aceleyle yaşama geçirmeye çalıştığı düzenlemenin bir yandan çok getiri sağlamaması diğer yandan da sağlık ortamının diğer bileşenlerini göz ardı ederek çalışma barışını bozma olasılığı taşıması önemli sakıncalar olarak boy göstermiş oldu.

Zam bilmecesi olarak gündeme oturan gelişmenin kamuoyunca çok da görül(e)meyen gerçek nedenini yansıtmaya çalışırken kim bilir kaçıncısını yaşadığımız iktidar beceriksizliğine eklenen bir başka halkasına değinmiş oldum.