Biraz zaman ayırıp izleyen bölümceyi okumanız dileğiyle…

“Ben Amerika’da 25 yıl kalmış bir insan olarak şöyle bir gözlem yapıyorum. Amerika’da hiç eğitim görmemiş bir insanla aynı odada kalmaktan korkarım. Beş dolar için gırtlağını kesebilir. Eğitim orada gerçekten bir fark yaratıyor. Eğitim düzeyi yükseldikçe, uygar, olgun, sorumluluk sahibi, verdiği sözü tutan, kişisel bütünlüğü olan bir insan olma yolunda ilerliyor. İstisnalar kesinlikle olabilir ama genellikle böyle.

Türkiye’ye gelip baktığımda iki faktör görüyorum. Şehirleşme ve eğitim. Türkiye’de şehirleşmiş ve eğitim görmüş insandan korkuyorum. Kesinlikle insafsız, kendinden ve kendi yakınlarının çıkarından başka bir şey düşünmüyor. Bu son derece kuvvetli bir duygu bende. İliğini sömürür bitirir, hiç acıma duygusu yoktur.

Ama şehirleşmemiş, okumamış, saf köylü olarak kalmışsa, onda değerler bilinci çok yüksektir. Sanki eğitilmiş Amerikalı… Burada çok önemli bir gözlem var. Bunun üzerine düşünmek lâzım.

Benim analığım yörüktü. Annem öldükten sonra babam yeniden evlendi. Biz ona anne demedik, Ayşe teyze dedik. Ben daha on yaşındayım, sapanla vicik dediğimiz küçücük bir kuşu vurmaya çalışıyorum. ‘Vurma oğlum’ dedi. Ben, sen ne bilirsin Yörük karısı tavrı içinde,  ‘Ne var parmak gibi küp küçücük kuş’ dedim.

Analığımın cevabı: ‘Yavrum! Canın küçüğü büyüğü olur mu? Allah her birine bir can vermiş. Vurma yavrum günah.’ dedi.

Şu derinliğe bakın. Okuma yazması yok bu kadının. Yıllar sonra bunun anlamını anladım. Anladığım zaman ağlamaya başladım.

Konferanstayım, böyle gözyaşı dökerek ağlıyorum. Yanımdaki Amerikalı kadın, ne oluyor bu adama diye meraklanmaya başladı. Ne oluyor dedi. O kadar mutluydum ki, ‘çok mutluyum’ dedim ağlayarak. Kendi kendime ‘Ya Rabbi! Çok şükür. Sağken bunun farkına vardım.

Biz bütün insanlar kardeştir deyince sanki çok şey söylüyoruz. Kadın bunları aşmış. Canlardan oluşan bir aile, büyük küçük yok. Hepsi birbirine eşit. Onur eşitliği var. Canın büyüğü küçüğü olur mu? Allah hepsine can vermiş. Şu bilinci görüyor musunuz? Nereden geliyor bu?

Bu, tasavvuf kültüründen geliyor. Bu yayılmış. Eğer şehirleşme ve eğitim ele geçirmemişse, hâlâ bu mayamızda var. Ben zamanım olsa, hiç şehir yüzü görmemiş hiç okumamış köylülerin, özellikle yaşlı kadınların arasında zaman geçirip, onlardan bilgelikler öğrenmek isterim.

Bu topraklarda neler birikmiş. Ne insanlık deneyimleri var. Bir de doğadan kopmamış. Sürekli doğayla haşır-neşir içerisinde o bilgelikler bilenmiş. Kitap bilgisi değil. Farkına varmış ve bir yere oturtmuş.”

Doğan Cüceloğlu

Psikolog olarak, kişisel gelişim uzmanı olarak ve elbette bir aydın olarak tanımıştım yakın zamanda yitirdiğimiz Doğan Cüceloğlu’nu. On bir çocuklu bir ailenin on birinci çocuğu olarak eriştiği nokta da Cumhuriyet çocuğu olduğunun güvencesidir.

Sıradan gibi görünen ama derin çözümleme içeren yukarıdaki Cüceloğlu gözlemi çok şey anlatıyor.

Ülkemizde hemen her şeyi bilen, her konuda düşüncesi olan ve dolayısı ile de sokaktaki insana tepeden bakma, o da yetmez onu aşağılama hakkı olan aydınımızı anlama kılavuzu olarak da iş görebilir Cüceloğlu’nun saptamaları.

Cüceloğlu’nun hedefe koyduğu şehirli-eğitimli insan tipine özellikle kitle iletişim araçlarında ve başkaca bulunabilecekleri yerlerde rastlamak hiç zor değil.

Umarsızlıktan kıvranan toplumun umarsızlığına “bu halktan bir şey olmaz” vecizesiyle katılarak son noktayı koyan çevresine aydınlık saçma yeteneğinden yoksun aydınımızın kısa tanımıdır gerçekte okuduğumuz.

Bir yanda aydın cehaleti diğer yanda Anadolu bilgeliği!

Üzerinde çok düşünülmesi ve açıklığa kavuşturulması gereken sorunsal tam da budur!

O zorlu işi bir başka yazıya bırakarak Cüceloğlu adının önüne “bilge” sıfatını ekleyerek koyalım noktayı.

Yazının başındaki Cüceloğlu dağarcığı ürünü bilgelik örneğini bir de günümüz salgınını anlamak için kullanırsak dersimiz tamamlanmış olur…

Ceyhun Balcı, 02.03.2021