cumhuriyetciyorum

MİDİLLİ’NİN ÜNLÜLERİ

Geçmişi tarih öncesine uzanan bu Kuzey Ege adasının epeyce görüp, geçirmiş bir yer olduğuna kuşku yoktur.
Bu yazıya konu olan kişiliklerden kadın şair Safo’yu en başa yazmak gerekir. İÖ 6. yüzyılda yaşamış olan Safo lirik biçemle kaleme almış şiirlerini. Safo’nun en büyük özelliği içinden geçeni açıklıkla ve içtenlikle dile getirmesi olmuş. Yaşadığı zamanın değer yargıları gereğince bir kadının bu denli öne çıkması, sivrilmesi ve başat konuma gelmesi birilerini rahatsız etmiş.

Kimi şiirlerindeki ifadelerden yola çıkılarak kadın seviciliğiyle etiketlenmiş. Adanın adı olan Lesvos’un bir cinsel tercihle özdeşleştirilmesi de bu yargıya dayandırılmış. Lesvos’un, Safo’ya göndermede bulunularak cinsel eğilim imgesine dönüştürülmüş olması günümüzde irdelenmiş ve gerçeklikle ilişiği sorgulanır olmuştur.
Çağının feministi olan Safo’nun egemenler üzerinde yarattığı rahatsızlığın onun bu şekilde suçlanması yoluyla tepki gördüğü bugün için en azından bir grup araştırmacı tarafından kabul gören savdır.
Safo’nun kendisiyle ilgili önyargılardan rahatsızlık duyduğu da biliniyor. Hatta, bir erkeğe olan sevgisine karşılık alamaması sonucu canına kıydığı da öne sürülmüştür.
Gerçek her ne olursa olsun, Midilli adasının günümüzde lezbiyenlik akımının simgesi olduğu da kuşku götürmez bir durumdur. Safo’nun kenti olarak bilinen güneydeki Eresos her yıl lezbiyenlerin buluşmasına ev sahipliği yapmaktadır. Sağladığı parasal getiri nedeniyle olsa gerek ki; ada halkı bu durumdan çok da rahatsızmış gibi görünmemektedir.

Midilli’yi aynı zamanda bir Enişte Adası olarak da nitelemek olası. 1335’te zamanın Bizans İmparatoru Yuannes adayı kız kardeşiyle evlenen Cenovalı Francesko Gattuliso’ya armağan etmiş. Bir tür çeyiz içeriği olmuş böylelikle Midilli. Her ne kadar görünürdeki gerekçe buysa da, gerçek neden İstanbul’un kontrol altına alınması mücadelesinde imparator ile eniştenin bağlaşıklık kararı alması ve Cenovalının desteğine karşılık olmasıdır Lesvos’un. O dönemde denizcilik ve onunla bağlantılı ticaretteki becerileriyle tanınmış olan Cenovalı ve Venedikli grupların kendilerine uzak topraklarda egemenlik kurması sıradan bir durumdu. Benzer etkiye yakındaki Sakız adasında da rastlamak olasıdır.

Barba Rosso’nun adı anılmasa olmaz bir ünlü Midillili olarak. Ünlü Türk denizcisi, gerçek adı Hızır Reis olan Barbaros Hayrettin Paşa 1478’de güneydeki Paleokipos köyünde gelmiş dünyaya. Babası Vardarlı Yakup Ağa aynı zamandan adanın fatihlerinden birisi. Anası Katarina ise Midilli’nin yerlisi.
Başlangıçta korsanlık yapan Barbaros ve kardeşleri Kanuni döneminde Osmanlı donanmasına katılmaya çağırılmışlar. Pek çok eşsiz zaferin altına imza atarak Akdeniz’in Türk Gölü olarak anılmasını sağlamış olması sayısız yararlılıklarından en önemlisi sayılır.

Anısı ve adı İstanbul Beşiktaş’taki Barbaros Anıtı ve bulvarında yaşatılmaktadır. Ayrıca, Deniz Kuvvetleri’ne ait gemilere de adı verilmiştir.

Adalı yazar Stratis Mirvilis ada Osmanlı egemenliğindeyken 1890’da Skamnia’da doğmuş.
Birinci Balkan savaşı gönüllüsü olmuş. Küçük Asya Kampanyası’na katılmış. Küçük Asya serüveni sonrasında adaya dönmüş.
Bu kez II. Dünya Savaşı sırasında Nazi işgaliyle karşılaşmış.
En bilinen yapıtlarından Mezarda Hayat, Arnavut Vasil ve Post Avcısı Türkçe’ye kazandırılmış.

Midilli adası eskil (antik) dönem şairleri bakımından şanslıdır. Adaya ad olması bakımından Safo öne çıkmakla birlikte, çağdaşı Alcaeus’u unutmamak gerekir. Pek çok araştırıcı Alcaeus’u Safo’yla karşılaştıracak kadar önemser.
Politik içerikli olanların yanı sıra ilahileri, içki şarkıları, aşk şarkıları en bilinen eserlerdir.

Son olarak anadan doğma değil ama sonradan olma Vatan ve Hürriyet şairi Namık Kemal’e değinmemek olmaz! Yeni Osmanlıcılık akımının öncüsü olan Namık Kemal düşünceleriyle Atatürk’ü etkilemiş olmasıyla da bilinir. Her ilerici gibi onun da başına gelmeyen kalmaz. Midilli’ye yolunun düşmesi sürgün nedeniyledir. Sürgünü de üretme ve çalışma gerekçesi yapan Namık Kemal’in Midilli’de geçirdiği yıllar adanın Türk topluluğu için büyük şanstır. Onun çalışmaları sonucu adada Türk okulları açılır ve Türklerin yaşam standardı yükselir.

BÖLÜNMÜŞ KENT : BERLİN

Berlin yazılarının sonuncusu İki Berlin’e kaldı. Böylelikle yakın Alman tarihine kısa değini ve bugüne bağlama fırsatı doğabilir diye düşündüm. Umarım başarırım.

Almanya, İtalya’yla birlikte ulusal birliğini sağlamada gecikmiştir Fransa ve İngiltere ile karşılaştırıldığında.

Geçmişteki parçalılık ve kent devletçikleri düzeni kapitalizme geçmede avantaj sağlamışken; birliğin gecikmesi emperyal toplulukta öndelik sağlamanın engeli olmuştur diyebiliriz. Bir önceki aşamada yarar sağlayan model bir sonrakinde ayakbağı olmuştur denilebilir.

1871’deki Alman Birliği, Alman İmparatorluğu sürecini başlattı. Böylece emperyal kulübe girmiş olan Almanya diğer empearyallerin uzak topraklara erişmiş olması karşısında telaşa düşmüş oldu.

Alman Birliği’nin mimarı Otto von Bismarck

Büyük Savaş olarak da adlandırılan I. Dünya Savaşı işte bu telaşın sonucudur. Bu savaşla imparatorluklar döneminin de sonuna gelinmiş oldu.

Bu savaşın sonunda Almanya ile imzalanan Versay Antlaşması barış belgesi olmaktan çok yeni bir savaşa yelken açan ateşkes belgesi gibiydi. Bir ulusun bu denli ezilip, horlanması, onur ve gurur kırıklığına reva görülmesi bir sonraki savaşa gün sayılması anlamına geliyordu.

Yine de bir savaşın önüne geçilebilirdi.

1919’da Weimar Cumhuriyeti kurulurken, eş zamanlı olarak Alman komünistleri de Spartakist topluluğu adı altında Almanya’nın Kiel, Münih ve Berlin kentlerinde Sovyet cumhuriyetleri kurmuşlardı. Bu yapılanmalar Rus devrimi önderi Lenin’in de fazlasıyla ilgisini çekecek ve bir gözünün Almanya’da olmasına yol açacaktı.

İki Alman Spartakisti Rosa Luksemburg ve Karl Liebknecht

Bu devrimci denemelerin bastırılması ve kısa sürede etkisiz kılınması bir yandan yeni bir savaşa giden yolda engellerin temizlenmesi anlamına gelirken diğer yanda da cumhuriyeti ilan ednelerin sonunu getirecek olan bir onbaşının yolundaki pürüzleri ortadan kaldırmış olmaktaydı. 1923’teki Birahane Darbesi’yle kendini gösteren o zamanın obaşısı sonranın Führer’i, hiç ummadığı anda iktidarı kucağında bulacaktı.

1933 başındaki bu gelişmenin hemen ardından Reichstag Yangını kurgusu gelecek ve baskın seçimle zaten etkisizleştirilmiş olan komünist ve sosyal demokratlar Führer’e engel olur konumdan çıkartılacaklardı.

10 Mayıs 1933’te şimdiki Bebel Meydanı’nda kitap yakarak hızlı bir giriş yapan Naziler yakın gelecekte insanları yakmayı tasarlayabileceklerdi.

Onur ve gurur kırıklığı içindeki Alman halkı, kendisini yüceltecek, ezikliğini giderecek önderi bulmuş olmanın sarhoşluğu içinde bir alamete binerek, kıyamete yolculuğa çıktığının farkında değildi kuşkusuz!

10 Kasım 1938’de yalnız biz Türklerin değil dünyalıların gördüğü en önemli önder olan Mustafa Kemal Atatürk son nefesini verirken, Almanya’da onbaşı Führer’liğe yükselmişti. Kristal Gece’de Yahudilere yönelik ilk şiddetini yaşama geçirmekteydi.

Kristal Gece’den bir sonra sinagog görünümü

Üstün ırkı tanımlayan ve aşağı ırkları temizlemeye kararlı olan III. Reich artık savaşa hazırdı! Reich’ın 1. Ve 2.si ise Prusya imparatorluğu ve Alman imparatorluğuydu. Führerlerin eskiye ve görkemliye öykünmesi şaşırılacak durum değildi. Cumhuriyet’in imparatorluk karşısında tek şansı olamazdı böyle bir durumda.

Akıllara durgunluk veren bir hızla doğuya, batıya, güneye ve kuzeye yönelen Führer kısa zamanda Avrupa’ya egemen olmuştu. Yetinemezdi! Emperyal topluluktaki gerideliğini gidermek için çok daha fazlasına erişmeliydi. Bu hırs ve hesapsızlık sonunu getiren yolun başlangıcına götürdü onu!

Batıdan Müttefikler, doğudan Sovyetler Führer’in hesabını görmeye kararlıydı. Savaşın sonuna doğru asker yetemezliğine giren Naziler bu kez eli, ayağı tutan tüm Almanları ülkelerini savunma adına cepheye sürmekten kaçınmadılar. Yaşlı başlı insanlar Berlin’i koruma uğruna tanksavar kullanmayı öğrenmek durumunda kaldılar.

Umudunu yitiren Hitler ve Eva Braun Berlin’deki sığınaklarında yaşamlarına son verdiklerinde geride kan, gözyaşı ve harabeye dönmüş bir ülke ve Berlin bırakmışlardı. Yaşama dönme isteği içindeki Berlin’in yakın tarihteki öyküsü belki de böyle başlamış oldu.

Kazanan her zaman haklıdır ilkesi gereğince Almanya ve onun başkenti Berlin paylaşıldı. Böylelikle bölünmüş oldu.

Çok geçmeden kazananların iç çelişkileri başgösterdi!

Bloklaşma kararındaki müttefiklerin bu yaklaşımı Sovyetler’i kızdırmaya yetti. 1948’de bir yıla yakın abluka uyguladı Berlin’in batısına. Bu süreçte uçaklar 200 binden fazla uçuşla, Tempelhof havaalanına 2 milyon tondan fazla yük taşıdılar. Belki de böylelikle Soğuk Savaş’a adım atılmış oldu.

Doğu Almanya’da 1953’teki işçi ayaklanmasının kanlı biçimde bastırılması ayrılığı ve bölünmüşlüğü derinleştiren bir başka gelişme oldu.

İki blok arasındaki karşıtlaşma ilerledikçe bundan en çok etkilenen iki ülkeler Batı ve Doğu Almanya oldu. Bölünmüş Berlin’in bu gelişmeleri en yakından duyumsayan kent olmasında şaşırmak gereksizdi.

1961’de Berlin eşi benzeri ancak uzak geçmişte görülmüş bir yapıyla donatıldı. Berlin Duvarı!

Bugün için Berlin Duvarı’ndan geriye kalan en uzun bölüm Doğu Yakası Galerisi (East Side Gallery) olarak da bilinen 1300 metrelik duvar kalıntısıdır. Kentin güneydoğusundaki bu duvar kalıntıları artık bir açık hava sanat galerisi olarak işlev görüyor. Dünyanın pek çok yerinden ressamlar duvarı yaratılarıyla bezemişler. Bu nedenle Doğu Yakası Galerisi Berlin gezginlerinin mutlaka görmesi gereken bir yer. Aleksandr Meydanı’ndan binilecek trenle 10-15 dakikalık uzaklıktaki yolculukla ulaşabilmek olası buraya.

Berlin’i 1961 yılından başlayarak ikiye bölen duvarın toplam uzunluğu 166 kilometre. Duvarın boyu ise 3.6 metre. Kalınlığı ise 15 cm. Başlangıçta dikenli telden oluşan sınır 1961’de kısa süre içinde duvara dönüştürülmüş. Duvarın var olduğu yaklaşık 40 yılda kaçma girişiminde bulunan 136 kişi yaşamını yitirmiş.Duvarın yükselmesinden sonra Doğu Almanya batıya kaçma girişimlerini ikileme düşmeksizin ateş ederek ve gerekirse öldürerek cezalandırma yolunu seçmiş.

Duvarın düz bir çizgi şeklinde ilerlediği sanılmasın. Son derece girintili çıkıntılı bir yapısı var. Kimi zaman Spree ırmağını sınır alan bölümleri olduğunu tekne gezisi sırasında görmüştük. Hemen her noktadan olduğu gibi ırmaktan da kaçış denemeleri olmuş ve canlar yitirilmiş. Duvarın iki taraflı olduğu ve aradaki tampon bölgenin derinliğinin 50 metreye vardığı bilgisi de paylaşılmalı.

Duvar iki Berlin arasında 8 noktadan geçit vermiş. Bu geçitlerin en bilineni Charlie Checkpoint adıyla anılan ve Amerikan bölgesini doğuya bağlayan nokta. Diplomatik kişiliklerin geçiş noktası olarak kullanılan Charlie Kapısı günümüzde de olduğu gibi korunmuş. Hatta, bir miktar bahşiş karşılığında Amerikan askeri kılıklı kimselerle Amerikan bayrağı eşliğinde fotoğraf bile çektirebiliyorsunuz.

Buraya kadar gelmişken Charlie Kapısı’ndaki Duvar Müzesi’ni ziyaret edilebilir.

Charlie Kapısı yakınında yer alan ve mutlaka ziyaret edilmesi gereken bir başka yer Terörün Topoğrafyası Müzesi. Nazi döneminde Gestapo ve SS merkezinin bulunduğu bu alan yıkılan bu yapının yerine yalnızca kaba mıcır taşı dökülerek düzenlenmiş. Müze göze batmayan bir tek katlı binanın yanı sıra hemen yanı başındaki eski yapının bodrum katının duvarları korunarak oluşturulmuş. O zamandan kalan duvarlar dile gelse de kimlerin başına neler geldi söyleyebilse diye geçiriyorsunuz içinizden. Nazi döneminin polis örgütlenmesi ve haber alma kuruluşunun Alman halkı üzerinde oluşturduğu baskının yoğunluğunu her an duyumsamak olası müzedeki görseller özenle incelendiğinde.

 

Burada Nazilerin dünyanın bütünü ele geçirme planlarının gerçekleşmesi durumunda elde edecekleri topraklara Germanya adını verecekleri büyük bir imparatorluk kurma düşü görmekte olduklarını anlayabiliyorsunuz. Hatta, haritalarını bile çizmişler bu özlemlerinin.

Kuzeye doğru ilerleyip Brandenburg Kapısı’na yaklaştığınızda bir başka anıtsal alana rastlıyorsunuz. Betontaşlar denizine de benzetilebilecek bu sıradışı anıt Amerikan kökenli mimar Peter Eisenman’ın tasarımı. 19 bin metrekarelik bu alanda 2.38 metre uzunlukta, 95 santimetre genişlikte, yükseklikleri 20 cm ile 4.8 metre arasında değişen toplam 2711 beton blok yer alıyor. Blokların üzerine graffiti yapılmasını engelleyen kimyasalı üreten firmanın Nazi döneminde Yahudilere uygulanan soykırımda gaz üreticisi olduğunun anlaşılması epeyce tartışma konusu olmuş.

İlk kez görende farklı duygular yaratan bu anıtta çok ilginç fotoğraf kareleri yakalamanız olası.

Buradan ayrılıp Potsdamer Meydanı’na yürüken tahta çitle çevrilmiş bir apartman bahçesine rastlıyoruz. Führerbunker adı verilen bu mekandaki sığınakta onbaşı Führer ve Eva Braun 30 Nisan 1945’te canlarına kıymışlar. Çok dikkati çekmeyen bir bilgilendirme panosunun dışında başkaca nesne göremiyorsunuz burasıyla ilgili olarak. Neonazi gruplarının ilgi alanında olan bir mekan olduğunu öğreniyoruz. Kitlesel olmasa da küçük grupların burada bir araya gelip führerlerini saygıyla anıyor oluşları da bir başka ilginç bilgi.

BATI BERLİN (2)

Brandenburg Kapısı’nın batısına ilerliyoruz. Artık, geçmişin bölünmüş Berlin’inin batı bölümündeyiz.

Metrodan Bellevue durağında iniyoruz. Tiergarten’den yürüyerek Büyük Yıldız Meydanı’na götürecek bu yürüyüş bizi. Tiergarten 200 hektarı aşkın yüzölçümüyle Berlin’in akciğeri! Hayvanat Bahçesi de eklendiğinde New York’taki Central Park’tan daha geniş bir alanı kapsıyor. Elektörlerin avlağı olarak tasarlanan Tiergarten 1830’larda parka dönüştürülmüş. II. Dünya Savaşı’nda başka pek çok yer gibi burası da ağır hasar görmüş! Ancak, ağaçlandırma çalışmalarıyla eski güzelliğine kavuşturulmuş.

Yürürken bir kenara iliştirilmiş güneş saatine rastlıyoruz. Kolumuzdaki saatle aynı olduğunu doğruluyoruz.

Doğu-Batı ekseninde ilerleyen 17 Haziran Bulvarı Büyük Yıldız Meydanı’ndan geçiyor. Başkaca caddelerin de kavuşma alanı olan Büyük Yıldız’ın ortasında Zafer Anıtı (Siegessaule) yer alıyor. Siegessaule 1864’te Danimarka’ya karşı kazanılan savaşın anısına yapılmış! Sonraki yıllarda kazanılan Avusturya (1866) ve Fransa (1871) zaferlerine karşı kazanılmış zaferler için de adanmış. Geçmişte Reichstag önünde yer alan bu anıt Naziler tarafından şimdiki yerine taşınmış. Meydanı aynı zamanda Birleşik Almanya’nın mimarı Otto von Bismarck ve Fransız-Alman savaşının muzaffer komutanı Helmuth von Moltke’nin heykelleri süslüyor.

Soluğunuza güveniyorsanız, 67 metre yüksekliğe, 300’e yakın basamağı tırmanarak Zafer Anıtı’nın seyir terasına çıkabilirsiniz. Bu özverinizin karşılıksız kalmayacağından kuşku duymamalısınız. Eşsiz Berlin manzarası ayaklarınızn altında olacaktır!

Güneye doğru ilerleyip kentin kalbine yol aldığınızda Breitscheid Meydanı’na varıyorsunuz. Kaiser Wilhelm Anıt Kilisesi tüm görkemiyle karşınızdadır artık! Satıcılar, müzisyenler ve hatta dilenciler mesken tutmuştur katedralin önünü. Görkemli Neo Romanesk kilise 1895’te yapılmış. İkinci Dünya Savaşı bombardımanı ile hasarlanan katedral olduğu gibi korunmuş ve özellikle onarılmamış. Yanı başına 1961’de sekizgen biçimli, mavi camlı modern bir kilise ve çan kulesi yapılmış. Bu proje zamanında epeyce tartışmaya neden olmuş.

Katedrale mutlaka girilmeli. Girişteki Coventry haçı ve diğer taraftaki Ortodoks Haçı görülmeli. Coventry haçı 2. Dünya Savaşı sırasında bombalanan ve hasar gören Coventry’deki bir kiliseden getirilmiş. Ortodoks haçı ise Rus ortodokslarının Nazizm kurbanlarına armağanıymış.

Meydana çıkan caddelerden birisi Hardenberg adını taşıyor. 1921’de Ermeni Teyleryan tarafından bu caddede vurulan Talat Paşa’yı saygıyla anıyoruz.

Hemen yanı başındaki cadde ise büyük aydınlanmacı Kant’ın adını yaşatıyor. Kant’ın artık yerleşikleşmiş aydınlanma tanımını yineliyoruz içimizden!

“Aydınlanma, insanın kendi hatası sonucu düştüğü ergin olamama durumundan yine kendi çabasıyla kurtulmasıdır!”

Aradan geçen iki buçuk asırdan sonra aydınlanma özlemi çektiğimize göre o günden bugüne değişen bir şey olmadığını mı düşünmeliyiz?

Talat Paşa’yı saygıyla andıktan ve büyük felsefeci Kant’ı selamladıktan sonra Berlin’in en kalabalık caddelerinden Kudamm’a yönelebiliriz.

Kurfürstendamm ya da daha kısa deyişle Kudamm’dayız! Berlin’i hiç bu kadar kalabalık ve hareketli görmemiştik diyebiliriz.

Ka De We’nin yolunu tutuyoruz. 1907’de yapılmış olan bu tarihi yapının Avrupa’nın en büyük alışveriş merkezi olduğunu öğrenince şaşırıyoruz. Açılımı Kaufhof Des Westens (Batı(lı) Alışveriş Merkezi) Almanların alışveriş merkezi görgüsündeki eksiklik de hayret verici geliyor bizlere. Çok da özelliği olmayan Ka De We’nin en üst katındaki yeme/içme bölümünün mutlaka görülmesi gereken yerler listesinde oluşunu anımsatmakla yetiniyoruz. Bize soracak olursanız burada zaman yitirmenizi gerektirecek durum yok! Önünden geçseniz de olur!

Karşısındaki modern heykeli fotoğraflamak daha iyi bir seçenek olabilir. Berlin adlı yapıt bölünmüş Berlin’i betimliyor.

Kudamm’ı geride bırakıp biraz daha doğuya yönelmek için Wittenberg Meydanı’ndan metroya biniyoruz.

Potsdam Meydanı, bölünmüş dönemde Batı Berlin’de kalan bir mekân. Ancak, II. Dünya Savaşı sonrasında meydanı ancak moloz yığınıyla tanımlamak mümkün olmuş. Meydan asıl çıkışını birleşme sonrası yakalamış. Cam-çelik-beton bileşkesi Sony Center meydanın en göze batan yapısı. Helmut Jahn tasarımı merkezin özellikle çatısı dikkat çekici. Meydandaki duvar kalıntıları önünde Sovyet bayraklı fırsatçıyla fotoğraf çektirilebilir. Berlin’de geçmişe ilişkin pek çok şey özleniyor olmasının yanı sıra ticari bir nesneye de dönüştürülmüş anlaşıldığı kadarı ile.

Potsdam’ın doğusunda sekizgen biçimli Leipzig Meydanı yer alıyor. Meydan doğuya doğru aynı adlı caddeyle sürüyor.