cumhuriyetciyorum

BİR YÜZEN KENT : VENEDİK
117 adacık, 150 kanal ve 400 köprü! Böyle bir kente Venedik’ten başka ad yakışmazdı. Su ve onun üzerinde yüzen tarihsel korunmuşluk Venedik demek! Bugün pek çoğumuzun uygarlık olarak tanımladığı pek çok nesne ve yapı Venedik’te yasaklı. Gezmek, görmek serbest ama gün batımında terk etmek koşuluyla!

Trenle gelirseniz Santa Lucia Gar’ında inip yürümek ya da gondol kiralamak zorundasınız! Karayolunun son durağı ise Tronchetto Sonrası vaporetto ile….

Kısacası Venedik’te uygarlığa yer yok! Venedik’e değer katan da biraz bu yasak!
Venedik, ses benzerliği olan Venuto bölgesinin Adriyatik kıyısındaki paha biçilmez kenti.
Bir lagün üzerine kurulmuş. Bataklık tabanındaki kil tabakasına çatılan ahşap kazıklar üzerine kondurulmuş tüm yapılar. Bu nedenle, Venedik de tıpkı Pisa gibi eğik kuleler diyarı olmuş.

Başlangıçta Bizans’ın bir parçası olan Venedik 9. yüzyılda bağımsız Venedik Cumhuriyeti’ne evrilerek tarih sahnesindeki asıl ününü edinmiş. Şekspir’in ünlü Venedik Taciri eserinin de çağrıştırdığı gibi Venedik ticaretle var olan ve yükselen bir kent devleti.
XIII. yüzyılda İstanbul’un da talan edilmesiyle sonuçlanan 4. Haçlı Seferi’nin önde gelen düzenleyicisi olmuş. Yine aynı yüzyılda Çin’e giderek Kubilay Han’ın huzuruna çıkan tüccar Marko Polo da bir başka ünlü Venedikli.
Bir sonraki yüzyılda, 1348’deki kara ölüm veba salgını da Venedik’te derin izler bırakmış. Vebanın izlerine Venedik’te bugün bile rastlamak olası. Özellikle, hediyelik eşya satıcılarında Mardi Gras maskelerine benzer nesnelere rastlarsınız Venedik’te. Bir de, gaga burunlu maskeli, siyah kostümlü mankenlere! Gaga burunlu olanlar veba döneminde hastalıktan korunma amacıyla kullanılmış. Mardi Gras maskeleri ise veba salgının sonundaki şölenlerden kalma. Şölen geleneği bugün de sürdürülüyor.

Rıhtımda Venedik’e ayak basar basmaz kentin en önemli mekânına yöneliyoruz. İtalya’da Vittorio Emmanuel’siz kent yoktur desek abartmış olmayız. Burada da en güzel yerde atının üzerinde II. Vittorio Emmanuel ile selâmlaşıyoruz. Her ne kadar Venedik duvarları “Birlikten Ayrılalım!” yazılarıyla donatılmış olsa da İtalya Birliği’nin mimarı hâlâ saygı görüyor olmalı! Sayısız kanaldan en büyüğü olan Büyük Kanal’ın ağzına doğru yürüyoruz. Aziz Zekeriya Kilisesi çok sayıda kutsal mekândan birisi olarak boy gösteriyor. San Marko Meydanı’na ilerlerken üzerinden geçtiğimiz son köprü İç çekişler Köprüsü (Ponte dei Sospiri). Dükler Sarayı ile Hapishane’yi bağlayan bu köprü adını hapishaneye giden tutukluların Venedik’e son kez bakıp iç çekmesine borçlu. San Marko’nun girişinde sağımızda Dükler Sarayı solumuzda ise Ulusal Kütüphane’yi görüyoruz. Görkemli ve meydanın olmasa olmaz unsuru saat kulesi de unutulmamalı. Meydanın girişindeki Aslanlı San Marko sütunları kapı işlevi görüyor. Meydana adını veren aziz kişilik San Marko’nun naaşı Venedikli tüccarlar tarafından İS 828’de Mısır’dan kaçak olarak getirilmiş. Müslüman gümrükçüleri naaşı domuz yağı bulunan fıçılara saklayarak atlatmışlar.

Meydanın günümüzdeki önemli mekânlarını sayarken kafeler unutulmamalı. Goethe, Hemingway, Mark Twain, Thomas Mann ve Marcel Proust gibi pek çok ünlünün Florian’da kahve yudumlamışlığı var. Buradaki kafelerden birinde yapılacak kahve keyfinin pahalıya patlayabileceği akılda tutulmalı! Hele bir de müzik dinletisi eşliğinde olursa!

Meydandaki ilk izlenim Roma dışındaki hemen her türlü etkinin varlığı oluyor. Bizans kökenli soğan kubbeler, Yunan biçemli istavrozlar ve Suriye-Mısır-Filistin mermerleri. Venedik bunca, kültürel alışverişi büyük ölçüde Haçlı Seferleri’ne borçlu. San Marko Meydanı girişteki meydancıktan sonra çok daha geniş ve görkemli. San Marko Katedrali az önce değindiğimiz etkileşimli Venedik imgesini yansıtan bir vitrin görünümünde. Ön cephesindeki fresklerde Osmanlı bile betimlenmiş.
Meydanın üç kenarını çevreleyen revaklara göz atıyoruz. Ellerinde dövizler taşıyan göstericiler ilgimizi çekiyor. Venedik kanalının kruvaziyer trafiğine kapatılması için kamuoyu oluşturmaya çalıştıklarını anlıyoruz.

Uygarlık deniz yoluyla bile gelmesin diyenler var! Haksız sayılmazlar. Uygarlık bir kez geldiğinde olanları anımsamak yeterli.

Venedik’e ayrılmış birkaç saatte iki seçeneğimiz var! Gondol sefası ya da Venedik sokakları. İkinci seçeneği benimsemek çok zamanımızı almıyor. Hangi rotayı izlemeli sorusu beliriyor zihinlerimizde! Elimizde bir harita olduğuna göre önce Rialto Köprüsü diyoruz. Sonrasını orada kararlaştırırız. Gezginin doğaçlama davranması gereğini unutmuyoruz. Henüz sabah saatleri olmasına karşın Venedik hızla kalabalıklaşıyor. Venediklilerin bu kalabalıktan hoşnutsuzlukları yüzlerine yansıyor. Bugünkü varlığını ve geçimini konuklara borçlu olan Venedikli’nin bu çelişkili tutumunu açıklamak pek de olası değil.
Rialto Köprüsü’nün payına da epeyce insan düşmüş kalabalıktan. Köprü kendi ününün yanı sıra, yanı başındaki Rialto Pazarı’yla da çekim merkezi olmuş belli ki.

Zaman darlığı kararsızlık hakkı tanımıyor. Calatrava’ya yol almaya başlıyoruz. Tümüyle doğaçlama bir rota izliyoruz. İstesek de kaybolamayız!
Motorlu taşıttan, dolayısı ile de gürültü, patırtıdan bağışık dar Venedik sokakları yürürken huzur bulmak için bire bir. Kanallar, adacıklar, köprü(cük)lerin biri diğerini izliyor. Yeryüzünde bundan daha keyifli bir yürüyüş rotası var mıdır diye mırıldanmaktan alamıyoruz kendimizi.

Dar sokaklar, kimi zaman abbaralar, hiç umulmadık anda karşımıza çıkıveren meydancıklar ve elbette onlara eşlik eden katedraller, kiliseler, şapeller ve eski yapılar fotoğraflanmayı ve hayranlıkla izlenmeyi fazlasıyla hak ediyorlar.

Dolambaçlı yollardan Büyük Kanal’ın kuzey kıyısına vardığımızda uzunca süredir ilk kez uygarlıkla buluştuğumuzu fark ediyoruz. Eski Venedik’in yerini uygar(!) Venedik’e bıraktığı yerdeyiz. Karşımızda Santa Lucia Tren Garı ve onun da solunda Büyük Kanal üzerindeki 4. ve son köprü Calatrava! Calatrava ünlü İspanyol mimar Santiago Calatrava tasarımı. Milwaukee’deki Calatrava tasarımı müze kadar görkemli bir görüntü vermiyor.

Cam-ahşap karışımı Calatrava Köprüsü’nü görünce kaygılarımızın yersiz olduğunu anlıyoruz. Ben buradayım demeyen, ortama uymuş alçakgönüllü görünümü tam da burası için tasarlanmış dedirtecek türden. Abartılı görkem, ortamdaki tarihsel dokuyu ezen bir görüntüye yol açardı. Calatrava (iyi ki) bu hataya düşmemiş!
Kısa zamanda Venedik bu kadar!
Daha fazlasını hak eden bir güzelliğin tadı damağımızda kalıyor!
Hoşça kal Venedik!

ORTAÇAĞ GÖKDELENLERİ
SAN GİMİGNANO

İtalya’daki başka pek çok yer gibi San Gimignano’nun da ilk yerleşimcileri Etrüskler olmuş. Bölgede konuşulan yerel lehçe ve yer adları da Etrüsk’leri çağrıştırır. Kasabanın tepesindeki kale Etrüsklerden sonra kente egemen olan Roma döneminden kalma.
San Gimignano adını Hıristiyanlık sonrasına borçlu.
Roma’nın yıkılması sonrasında ise önce barbar saldırıları ve onu da izleyerek Lombard egemenliği altına girmiştir San Gimignano. Lombardların, İtalya’nın güneyine bağlanan yol üzerindeki bu kasabanın Bizans’a karşı güvenliğine özel önem verdikleri bilinir.
İzleyen dönemde kendisini gösteren İspanyol egemenliği San Gimignano’ya yapılan yatırımların sıfıra yaklaşması sonucunu doğurmuş. Yoksulluk ve sefalet anlamına da gelen bu gelişmenin bir olumlu sonucu ortaçağ yapılarının yıkılarak yerlerine Barok biçemli yenilerinin yapılmasının önlenmesi olmuş. Belki de böylelikle bugün San Gimignano’ya Ortaçağ’ın Manhattan’ı diyebildiğimiz söylenebilir.

San Giovanni yolundan ilerleyip Becci kapısından San Gimignano’ya giriyoruz. Sayıları bir düzineyi aşkın olan ortaçağ gökdelenlerinin arasındayız. Bugün için bir anlam taşımayan 50 metrelik ortaçağ yapıları yapıldıkları tarihin koşulları göz önüne alındığında önemsenmeyi ve hatta saygı duyulmayı fazlasıyla hak ediyorlar.

Sarnıç (Sisterna) ve Katedral kentin iki önemli meydanı. Yer yer kemerli geçitlerle bezeli dar sokaklardan etkilenmemek olanaksız. Bu büyüleyici ortamdan kendinizi alıp da kentin kıyılarından verimli Toskana vadisine ve bağlarına da göz atmanızda yarar var. Nefes kesen manzaralar ayaklarınızın altında olacaktır.

Günümüzde 7000 kişilik nüfusuyla alçakgönüllü bir kasaba olan San Gimignano’nun ortaçağda sahip olduğu ün hiç kuşkusuz kestirebileceğimizden de ötedeydi.

Kule zenginliği konusunda San Gimignano hiç kuşkusuz İtalya’daki tek kent değil. Ancak, başka kentlerdeki pek çok kulenin doğal afet, kentsel yapılaşma ve başka nedenlerle tarihe karıştığı düşünüldüğünde San Gimignano’daki 14 ortaçağ kulesinin ayakta kalmış olmasının önemi daha iyi anlaşılabilir.

Sarnıç Meydanı geçmişte kentin ticaret merkezi olmuş. Meydanı ortasındaki travertenden yapılma sekizgen kuyu süslüyor. Şeytan Kulesi (Torre del Diavolo) meydanı çevreleyen önemli yapılardan bir başkası. Uzunca bir yolculuğa çıkan sahibi dönüşünde kuleyi bıraktığından daha uzun bulmuş. “Yapımını şeytan tamamlamış!” deyip çıkmış işin içinden. Meydandaki bir başka önemli yapı Pucci Kulesi ile birlikte Tortoli Sarayı.

Sarnıçın komşuluğundaki diğer önemli meydan Katedral’den almış adını. Eski kentin kalbi de sayılan bu meydanda Kollegiata Katedrali önde gelen yapı. Podesta ve Komün Sarayları da meydanı süsleyen önemli diğer yapılar. Podesta Kulesi 51 metre, Komün sarayının kulesi olan Büyük Kule ise 53 metre yüksekliğe sahip. Meydanın doğu tarafındaki Paltoni-Salvucci Sarayı ikiz kuleleriyle dikkat çekiyor.
Zaman tünelinden çıkıp gelmiş duygusu yaratan bu ortaçağ kasabasına hayranlığınızı fotoğraf makinenizin deklanşörüne basarak da yansıtabilirsiniz.

PİSA

Pisa, İtalya’da Toskana bölgesinin batısında Arno ırmağı deltasında 100 bin nüfuslu kendi halinde bir kent. Geçmişi çok daha görkemli! İmparatorluktan sonraki parçalı İtalya döneminde Pisa, bir deniz cumhuriyeti olarak ünlenmiş.

Kuruluşu İÖ 5-7. yüzyıla tarihlenen Pisa ilk başta Yunan kolonisi olarak çıkmış tarih sahnesine. Daha sonra Etrüsk egemenliği altına giren kent İÖ 180’de Romalı olmuş. Güçlü bir deniz cumhuriyetine dönüşmesi İS 11. yüzyıla denk düşmüş. Ticarette bizim Foça’nın iş ortağı olduğu bilgisini de paylaşmış olalım.

Cenovalılarla, Araplarla ve başka bölge güçleriyle savaşa varan çatışmalar yaşamış. Sardunya, Korsika ve hatta Balear adalarında egemenlik kurduğu dönemler olmuş.

Her şey bir yana Pisa bugüne da yansıyan ününü eğri kulesine borçlu! Kumul zemine yeterince destek olmadan 56 metrelik bir kule yapmanın Pisa kentine bugüne uzanan bir ün kazandıracağını ne ilk mimarı Bonanno Pisano ne de bir başkası öngöremezdi!

1173’te başlayan yapımı ortaçağda yükselen başka pek çok görkemli yapı gibi uzunca sürmüş! 199 yılda tamamlanabilmiş. Bu gecikmede yapımını izleyen yıllarda kendisini gösteren eğilmenin yanı sıra araya giren savaşlar ve parasal güçlükler de etkili olmuş. Bu molalar zeminin oturması fırsatı yaratması bakımından olumlu etki yaratmış. Kent devletlerinden oluşan o dönemin İtalya’sında görkemli kuleler yaptırmak askersel başarıların ve gönencin simgesi sayıldığı için pek çok kentin kule yarışına girdiğini söylemek olası. Cenova, Lucca ve Floransa bu rekabetteki önemli karşıtları olmuş Pisa’nın.

Bir yandan güç gösterisi aracı olan kule diğer yandan da çan kulesi işlevi görmüş. Ağırlıkları 300 kg ile 3.6 ton arasında değişen 7 çanı var. Ortaçağda çanlar halkın kent meydanında toplanması için de çalınırmış. Önemli duyurular ve bildirimlerde bulunulurmuş toplanan halka.

İtalyan hükümeti kulenin yıkılması kaygısıyla 1964’te uluslararası yardım çağrısında bulununca mühendis, matematikçi ve tarihçilerden oluşan kurul Atlantik’in ortasındaki Azor Adaları’nda bir araya gelerek çalışmış. Giderek eğilen kule 1990’da bakıma alınmış. İyileştirmelerden sonra 200 yıl süreyle güvenli olacağı öngörülmüş. Teknolojiden de yararlanılarak yapılan çalışmalar sonucunda kulenin eğimi 4 dereceye kadar düşürülebilmiş.

Pisa kenti ününü eğik kulesine borçlu olsa da, kuleyle birlikte Mucizeler Meydanı’nı süsleyen başka görkemli yapılar da var. Kulenin yanı başındaki Vaftizhane ve Duomo da en az eğik kule kadar diğer önemli yapılar. Hemen arkalarındaki anıtsal mezarlık da unutulmaması gereken bir başka önemli tarihsel mekân.

Kulenin hemen yanında çimlerin üzerine sere serpe uzanmış belden aşağısı olmayan kanatlı erkek figürü ve yine onun komşuluğundaki Remus-Romulus-Dişi Kurt üçlemesi meydanı süsleyen diğer yapıtlar olarak boy göstermekteler.

Pisa Kulesi farklı açılardan farklı algılar sunuyor insan gözüne. Hatta, eğikliğiyle namlı bu kule bazı açılardan eğik olduğuna inanamayabileceğiniz görüntüler seriyor gözlerinizin önüne.  Elbette yanılsama! Güvenli olduğu düşünülse de kuleye tırmanmak isteyen gezginler otuzlu gruplar halinde alınıyor içeri. Bedenine güvenenlerin 296 basamak tırmanmayı göze alması gerekli!

Pisa’nın havaalanına da adını veren Galileo Galiei (1564-1642) bir başka ünlü Pisalı.  Kuleden aşağıya bıraktığı cisimlerin ağırlıkları ne olursa olsun aynı hızla yere düşeceklerini savlamış vaktiyle. Bu deneyin yapılıp yapılmadığıyla ilgili değişik görüşler var. Birine göre, Galile böyle bir deneyi hiç yapmamış. Başka deyişle ona yapılan gönderme şehir efsanesine eşdeğer bir durum. Bir başkasına göreyse böyle bir deney Galile tarafından yapılmış. Böylelikle Aristocu anlayış tarihin derinliklerine bir kez daha gömülmüş.

Kente ün kazandıran eğik kulenin bulunduğu Mucizeler Meydanı dört bir yanı surlarla çevrilmiş kalenin içinde yer alıyor. Ana kapıdan girinceye kadar içerideki yapıların farkına varılamıyor oluşu mudur acaba meydana adını veren mucize diye düşünmekten alıkoyamıyoruz kendimizi.

Çocukluğumuzun unutulmazı Pinokyo’nun memleketi Collodi kasabası da Pisa yakınlarında. Bütün İtalya’da kendini gösteren Pinokyo etkisinin Pisa yakınlarında biraz daha baskın olduğu söylenebilir.

Son söz olarak, Pisa’da görmek için kentin adını taşıyan eğik kuleden çok daha fazlası olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Mucizeler meydanı tanığımızdır!