ZAMANIN DURDUĞU YER : POMPEİİ
Yıl İ.S. 79. Aylardan ağustos! Günlerden 24! Pompei her zamanki olağan günlerinden birini yaşarken yanı başındaki görkemli Vezüv’ün gazabına uğrayacağından habersizdir. Bundan 17 yıl önce İS 62’deki büyük deprem bile yıkıcılığına karşın Pompei’de zamanı durdurmayı başaramamıştır oysa. İlk kez patlamasa da Vezüv’ün tarihte böyle öfkelendiği hiç görülmemiştir. Vezüv, Pompei’de zamanı durduran patlamadan önce ben geliyorum demiştir. Öncü yer sarsıntılarına kulak asan olmamıştır. Vezüv, kenti boyu 6 metreye varan lav seline boğmadan önce Pompeili her ne yapıyor idiyse katılaşmış ve sonsuza dek öylece kalakalmıştır. Başka deyişle zaman durmuştur Pompei’de!
Oysa, ünlü gezgin-coğrafyacı Strabon İS 20’de Vezüv’ü sönmüş bir yanardağ olarak geçirmiş kayıtlarına. Vezüv’ün öfkesine tanık olanlar da yok değil! Yeğen (Genç) Plini, amcasını da yutan Vezüv’ün dehşet verici patlamasını gözlemlemiş ve bununla da kalmayıp belgelemiş. Anlatıları bugün de okunuyor.
Yeryüzünde zamanın durduğu bir yer varsa orası Pompei’dir. Pompei 24 Ağustos 79’da yanı başındaki Vezüv’ün kustuğu lavlarla sözcüğün tam anlamıyla tarihe gömülmüştür. Kent gün yüzü görmek ve yeniden doğmak için 1748’i beklemek zorunda kalmıştır. Rastlantı sonucu başlayan kazılar bugün de sürdürülüyor. Bugün için 66 hektarlık Pompei’nin 45 hektarlık bölümü kazılmış durumdadır. İtalyan Birliği Pompei kazılarını da olumlu yönde etkilemiş. Geçmişte parçalı İtalya’da egemenlerin farklı amaçlarına malzeme olan kazılar çok daha akılcı ve bilimsel bir yörüngeye girmiş. Böylelikle, kazılar başlayana dek unutulan ve gerçek adı yerine La Civita olarak anılan kent adına, Pompei’ye kavuşmuştur.
Kazılar yalnızca Pompei kentinin yeniden doğuşunu değil, aynı zamanda tarihini ortaya koymada da yararlı olmuş. Osklarla başlayan Pompei tarihinde Yunanları, Etrüskleri, Samnitleri ve son olarak Romalıları görüyoruz. Roma döneminde özerklik ayrıcalığı olan Pompei yalnızca dışişlerinde Roma’ya bağlıymış.
Pompei, kentte zamanı durduran Vezüv’ün eteğinde bir yerleşim. Geçmişi İÖ 7. yüzyıla tarihleniyor. Kentin dokusunda Etrüsk ve Yunan etkisinin izleri belirgin. İÖ 5.yüzyılda kente gelen Samnit topluluklarıyla birlikte kentleşme hızlanmış. Kireçtaşından yapılma kale bu dönemden kalma. İzleyen süreçte Roma topluluğuna bir bağlaşık cumhuriyet olarak katılmış.
İnsanlığın ilgi alanına yaklaşık 250 yıl önce giren Pompei eskil kentine Stabia Kapısı’ndan girer girmez kusursuz bir tiyatro ile karşılaşıyoruz. Yarım tiyatro biçemli yapı sayısını bilemediğimiz kadar çok olan Anadolu’dakilere benziyor. Yunan biçemli. Ama, Pompei Yunanlı olduğu kadar Romalı bir kent. Doğusundaki Roma biçemli amfitiyatrosu bunun en sağlam kanıtı.
Kentin Marina, Vezüv, Stabia ve Sarno adlarıyla anılan kapıları var. Stabiana, Abbondanza ve Marina ise ana caddeleri.
Kentin cadde ve yolları ölçülüp biçilerek yapılmış. Yollara belirli aralıklarla yerleştirilen yükseltiler yağmurlu günlerde yayaların üzerinden yürümesi için tasarlanmış. Atlı arabaların güvenli şekilde geçişine izin veren bu yükseltilerin bir tür hız kesici olarak da mı tasarlandığını aklımıza getirmeden edemiyoruz.
Pompei’nin içlerine ilerleyip Forum’a ulaşılıyor. Kentin kalbindeyiz.
Apollon Tapınağı Forum’un birincil yapısı. Yalnızca yayaların kullanımı için tasarlanmış.
Pompei kentinin bir başka önemli özelliği çok sayıda hamamın varlığı. Kadınlar ve erkekler için farklı tasarımları olan Pompei hamamları tarım yapan, üreten, ticaretle uğraşan ama tüm bu etkinlikleri arasında spor yapmayı unutmayan kent halkının hijyenine verilen önemin de göstergeleri olarak boy göstermekte!
Pompei halkı tüm bunların yanı sıra tiyatroya da düşkünmüş. Geleneksel biçemli tiyatro bunun canlı kanıtı. Eliptik biçimli amfitiyatro ise gladyatör dövüşlerinin mekânı olmuş.
Pompei’de Mısırlı tanrı İsis’e rastlamak kimseyi şaşırtmamalı! Tüccar Pompei, İsis’i İskenderiye’den kente taşımış. O dönemde de bir tür küreselleşmeden söz etmek olası bu örnekten yola çıkarak.
Venüs kültünün dikkat çekiciliği Pompei’nin aşka bakışını ve bu kavrama verdiği önemi yansıtması bakımından önemlidir. Priapus’un varlığı bu imgeyi tamamlamaktadır. Erotizmin bu denli baskın olduğu yerde genelevlerin varlığı da şaşırtıcı olmasa gerek. yol gösterici olarak kullanılan imge ilginç!
Ayrıca, Roma mitolojisinin en büyük tanrısı Jüpiter’in adını taşıyan tapınak da unutulmamalı! Boşuna değildir en büyük gezegene Jüpiter adının verilmesi. Güneşe en yakın gezegen olan Merkür’ün aynı zamanda Pompei kentinin önemli uğraş alanı olan ticaret tanrısının adı olduğunu da ekleyelim.
Kazılar sonucu çıkartılan nesnelerin sergilendiği depolar ve cam bölmelere de göz atılmalı! Başta amforalar olmak üzere pek çok nesnenin yanı sıra Vezüv’ün gazabına uğrayan taşlaşmış insan kalıntıları 79 yılının sıcak 24 Ağustos gününe yolculuğa çıkartmış oluyor ziyaretçileri.
Dünyanın başka pek çok yerine zamanın durduğu yer yakıştırması yapılır. Bir hata ve yanılsama söz konusudur. O yerlerin hemen hiç birisinde zaman Pompei’de durduğu gibi durmamıştır. Vezüv tanıktır ki; 79 yılının 24 Ağustos günü Pompei’de durmuştur yaşam. Hem de sonsuza dek hiç sürmemecesine! Öpüşürken, sevişirken, yürürken, alış veriş yaparken, ekmek ya da şarap yaparken taşlaşmış insan fügürleri cansız kanıtlarıdır bu zaman durmasının! Dehşeti uzaklardan izleyip belgeleyen Genç Plini gibiler dışında Pompei kentinin içinde olup da sağ kalabilen yoktur Vezüv’ün gazabından!
Ceyhun Balcı, 23.07.2014
