İLK BAKIŞTA POLONYA

Polonya yüzölçümü (312.000 km2) ve nüfusu (39 milyon) bakımından Türkiye’nin yarısı büyüklüğünde bir doğu Avrupa ülkesi. Halkı büyük çoğunlukla Leh kökenli ve Katolik mezhebinden. Az sayıda Alman, Ukraynalı ve Beyaz Rus etnik dağılımın diğer unsurlarını oluşturmakta. Sayıları bir kaç binle sınırlı da olsa Tatar varlığından da söz etmek olası Polonya’da.

Polonya, güneyindeki Karpatlar bir yana bırakılırsa dağsız, tabak gibi bir ova ülkesi. Diğer Orta ve Doğu Avrupa ülkeleri gibi son derece sulak. En uzun ırmağı Vistül. Karpat dağlarından doğan Vistül 1000 kilometreyi aşkın yol alarak ülkeyi ortadan ikiye böldükten sonra Baltık’la buluşuyor.

Polonya halkının çoğunluğunu oluşturanların sıfatı olan Leh varlıklı ve soylu anlamına geliyor. İki parçalı bayraklarının alt yarısını oluşturan kırmızı şimdi yerinde yeller esen sosyalizmi, üst yarısındaki beyaz ise barışı simgeliyor. 1944’te başlayıp, 1990’larda sonlanan sosyalist dönem bayrağın yanı sıra kentlerde de izlerini korumayı başarmış durumda.

Varşova’da Komünist dönemden kalma otomobil

Varşova’da Bilim ve Kültür Sarayı (1955 yapımı Gotik biçemli yapı Stalin’in armağanı)

Polonya tarihini XI. yüzyılın sonlarına doğru başlatmak olası. İlk hükümdar Piast hanedanından I. Mieszko. Miezsko aynı zamanda ayı anlamına da geliyor. Ayı algısının bizden oldukça farklı olduğuna kuşku yok.

Varlığını sürdürse de günümüzde önem taşımayan bir yerleşim olan ilk başkent Gniezno kartal yuvası demek. Kartal Gniezno’ya inat ülkenin simgesi olmayı sürdürüyor.

Polonya bulunduğu yer bakımından hep varlık savaşımı vermiş bir ülke. Özellikle, sürekli yayılma peşindeki Kutsal Roma Germen İmparatorluğu tarih boyunca Polonya’nın başının derdi olmuş. Töton Şüvalyeleri aracılığıyla Polonya’ya egemen olma savaşı veren Almanlarla Polonyalılar arasındaki güç savaşımı inişli çıkışlı bir gidiş göstermiş.

Gniezno’dan sonra başkent olan Krakov’un bu ayrıcalığına kral Sigismund tarafından son verilmiş ve Varşova XVI. yüzyıl başında başkent koltuğuna oturmuş. Buna karşın, Krakov önemini yitirmemiş. Varşova başkent olmanın rüzgârını arkasına alarak daha hızlı bir gelişme göstermiş. Polonya hükümdarlığının evlilikler yoluyla Litvanyalılara ve Macarlara da geçmişliği olmuş. Özellikle, XVI. yüzyıl ortasındaki Polonya-Litvanya Birliği tarih sahnesine çıkmış. Kral Jagiello döneminde Töton Şövalyeleri Grunwald Savaşı’nda yenilgiye uğratılarak önemli bir kazanım sağlanmış. Polonya topraklarının dörde katlanması sonucuna yol açan bu başarı oğul IV Kazimierz tarafından da 13 yıl savaşları kazanılarak sürdürülmüş. Birliğin yarattığı sinerjiye karşın Rusya, Prusya, İsveç ve Avusturya arasında sıkışan ülkede çöküşün ve tarih sahnesinden silinişin önüne geçilememiş.

Krakov’da Grunwald Anıtı

XVIII. yüzyıl sonunda haritadan silinen Polonya uzunca bir işgal dönemi yaşadıktan sonra düşmanlarının yenilgisiyle sonuçlanan I. Dünya Savaşı’nı izleyerek yeniden doğmuş.

1918’de kurulan 1. Cumhuriyet bu kez de Germanya İmparatorluğu sevdalısı Hitler’in boy hedefi olunca II. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte sonlanmak durumunda kalmış. Bir önceki dünya savaşıyla doğan Polonya sonrakiyle birlikte bir kez daha uykuya yatmak zorunda kalmış. Bu kezki uyku çok daha bedelli, acılı ve yitimli olmuş. Ülkedeki Yahudi varlığı tümüyle yok olurken Polonyalıların da payına kan, gözyaşı ve ölüm düşmüş bu 6 yıllık dönem boyunca. Başladığı ve bittiği yer olarak Polonya bu ikinci paylaşım savaşını dolu dolu yaşamıştır dense yeridir.

Birkenau’da Cehennem Kapısı (Ölüm Kapısı)

İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki sosyalist cumhuriyetin proleterya diktatörlüğü savının Dayanışma Sensikası Başkanı Lech Walesa önderliğinde tarihe gömülmesi de bir başka ilginç dönüm noktası sayılmalıdır. Proleterya Diktatörlüğü proleteryanın başkaldırısıyla çekilmiştir tarih sahnesinden.

Üçüncü Cumhuriyet 2004’teki AB üyeliğiyle yeni bir yoldadır artık. Para birliğine girilmediği için sözcük anlamı altın olan Ziloti (PLN) varlığını sürdürmektedir. Kişi başına düşen ulusal gelir 15 bin doları aşkındır.

İSTANBUL’DA LEH DİYASPORASI

Leh-Türk ilişkilerinin başlangıcını XI. yüzyıldan başlayarak etkili olan Tatar (Moğol) akınlarına dayandırmak olasıdır. Sayıları bir kaç binle sınırlı olsa da bugünün Polonya sınırları içindeki Tatar varlığı bin yılı aşkın bir tarihin silinmez izidir. Tatar akınlarının zamanın Polonya kentlerinde önemli yıkımlara yol açtığı da bir gerçektir.

İzleyen dönemde de Türk-Leh ilişkileri Osmanlı döneminde yine savaşlar aracılığıyla sürmüştür. Niğbolu, Varna ve Kosova savaşları bu savaşçıl ilişkilere önemli örneklerdir.

1683’te bu kez Jan Sobieski Osmanlı’ya karşı önemli bir tarih sayfası yazılmasında etkili olmuş. Yalnızca Polonya için değil Avrupa için de önemli bir başarı sayfası oluşturulmuş böylelikle. II. Viyana Kuşatması’nda da başarısız olan Osmanlı’nın Avrupa kapılarına dayanma hevesi bir daha canlanmamacasına kırılmış. 1699’daki Karlofça Antlaşması bu bakımdan önemli bir dönüm noktasıdır. Bu antlaşmayla Osmanlı Polonya’ya karşı toprak yitirmiş ve artık küçülme dönemine adım atmıştır. İzleyen dönemlerde toprak kaybı hızlanan Osmanlı bilindiği gibi XX. yüzyılın başında Avrupa’dan tümüyle silinmiştir.

Krakov’da Jan Sobieski Anıtı

Sobieski Votkası

Bu bile Türk-Polonya ilişkilerini düşmanlık zeminine taşımaya yetmemiştir.

Lehistan XVIII. Yüzyıl sonunda uğradığı işgalle birlikte XX. yüzyılın başına kadar sürecek bir uykuya daldığında bu duruma tek tepki Osmanlı’dan gelmiş. Her ne kadar Osmanlı, içinde bulunduğu durumda Lehistan’a eylemli bir yardımda bulunamadıysa da; bu duyarlılığı bile fazlasıyla övgüye konu olmuş. Hatta, bununla ilgili olarak Polonya’da kurtuluş için “Türk atları Vistül’den su içtiği zaman!” tarihi verilir olmuş.

Belki de bu yakınlaşmanın etkisiyle Polonyalılar bu kez Kırım’da Osmanlı yanında savaşmışlar Ruslara karşı.

XIX. yüzyılda yıkılan Polonya’nın sürgüne gönderilen önderleri ağırlıklı olarak Paris’e gitmişler. Polonyalı sürgünlerin siyasi önderi Adam Czartorsky İstanbul’da da gruplaşmanın doğru olacağı düşüncesiyle Polonezköy’ü kurmuş (1830). İlk adı Adampol olan bu Polak yerleşiminin adı sonradan Polonezköy’e dönüşmüş.

Bu önemli gelişme çok önemli Polonyalı kişiliklerin İstanbul serüveni için başlangıç oluşturmuş. Başka bir yazıya konu olabilecek Polonyalı Türkler’den bile söz etmek olasıdır bu süreçten sonra.

Dostluklar ama çoğunlukla da karşıtlıklar üzerinde yükselen Türk-Polonya ilişkilerinin son halkası Galiçya’da oluşmuştur. Bugünkü Polonya’nın güneydoğusuyla, bugünkü Ukrayna’nın batısını kapsayan Galiçya I. Dünya Savaşı’nda Osmanlı askerleriyle tanışmıştır. Sokaklarında dolaştığımız Krakov’da Osmanlı askerleri boy göstermiş ve Polonya halkını korkutmaktan çok ilgilerini çekmiştir bu ilginç durum. Oysa, Osmanlı askerleri Galiçya’ya Polonya’yı işgal altında tutan Alman ve Avusturya devletlerinin bağlaşığı olarak gelmiştir. Vatan savunması görevinin yanı sıra Alman çıkarlarını önceleyen işlevlerle ve cephelerle donatılan Osmanlı’nın Galiçya topraklarını da kanıyla sulaması, canıyla buluşturması ilginç ve ibretlik bir başka önemli nottur. Gerçekte Galiçya bize o kadar uzak ve yabancı bir coğrafyadır ki; Osmanlı askeri “Komutanım Galiçya ne yana Düşer?” diye sormak durumunda kalır kumandanına.

Alman ve Avusturya imparatorluklarıyla birlikte Osmanlı’yı da tarihten silen I. Dünya Savaşı yazgının cilvesine bakın ki; Polonya’nın yeniden doğuşu anlamına gelmiştir. II. Dünya Savaşı’na dek sürecek kadar kısa da olsa Polonya’da ilk cumhuriyet bu savaşın sonunda kurulmuştur.

Krakov’da Dayanışma Sendikası 

İnişli çıkışlı Polonya tarihi 90’lı yıllarda kurulan III. Cumhuriyet’le birlikte bir dengeye kavuşmuş görünmektedir.