KARIN ELLİ ADI
Antropolog Franz Boas 1880’de Kuzey Kanada Baffin adasındaki karlı düzlüklerde yol alırken bölgedeki İnuit toplumunun yaşamını incelemeyi amaçlamıştı. Asırlık bir tartışmanın fitilini ateşlemeyi düşünmemiş olmalıdır. Nişanlısı Maria’ya yazdığı mektuplarda Eskimo gibi olmaktan gurur duyduğundan söz ettiğine göre yerlilerle bütünleşmiş olduğunu söyleyebiliriz.
Bu ilgi İnuit diline de yansımış doğallıkla. Uçsuz bucaksız karlı düzlükler ülkesinde ad verecek fazlaca varlık olmadığından olsa gerek eldeki biricik varlık olan karın her hali için farklı bir sözcüğün türetilmesine yol açmış.
Hafif kar yağışı : aqilokoq
Kızak sürmey uygun kar : piegnartoq
Boas 1911’de yayımladığı “Amerikan Yerli Dilleri El Kitabı” için yazdığı önsözde Eskimoların kar için düzinelerce hatta yüzlerce sözcük türettiklerinden söz etmiş. Şarkıcı Kate Bush’un 2011 yılındaki albümüne de esin kaynağı olmuş bu durum. “Kar için 50 Sözcük” albümünün adı olmuş.
Eskimoların bir diğer ana kolu olan Yupik dilinde angyagh (tekne) sözcüğünün aldığı soneklerle angyaghllangyugtuqlu’ya dönüşmesi (daha büyük bir tekneye sahip olmayı arzuluyor) bitişken bir dil olduğu gerçeğininin altını çizmiş oluyor. Bitişkenlik özelliği dil için varsıllık kaynağı olurken sözlük oluşturma çabalarının da zorlaştırıcısı olabiliyor.
Smithsonian Arktik Çalışmalar Merkezi’nden Igor Krupnik de İnuit ve Yupik lehçelerinde İngilizce ile karşılaştırıldığında kara karşılık gelen çok daha fazla sayıda sözcük bulunduğunu doğruluyor. Kar anlamına gelen sözcük sayısı Merkezi Sibirya Yupik lehçesinde 40 ve Kanada’daki İnuit lehçesinde 53.
Yumuşak kar : matsaauriti
Kristalize tuzumsu kar : pukak
Bu lehçeler deniz buzu söz konusu olduğunda da dağarcık bakımından oldukça varsıl.
Deniz donarken yamalı görünüm veren tabaka : siguliakrasq
İsviçre peyniri görünümlü gözenekli buz : auniq
İskandinavya kuzeyinde yaşayan ve yaşamları karla iç içe olan Sami toplumları da eskimolardan geri kalmamışlar kara ilişkin sözvarlığı bakımından. Onların dil ve lehçelerindeki kar eşdeğeri sözcük sayısı 180. Eskimolardan farklı olarak Ren geyiği ile de haşır neşir olan Samiler yaşamsal öneme sahip bu hayvan için 1000’den fazla sözcük türetmişler.
Kısa, şişman dişi ren geyiği : leamsi
Kısa ve dallı boynuzlu ren geyiği : snarri
Görüldüğü gibi toplumlar kendileri için ölüm, kalım sorunu olan varlıkları adlandırmaktalar. Kuzuy kutup dairesinde yaşayan birisinin muz ya da ananas demek gibi bir gereksinimi olmayacağı için dillerinde bunlara ilişkin karşılık bulunmaması olağan karşılanmalıdır. Dil de tıpkı onu konuşan insan gibi yaşayan bir varlık. Dil insana, insan da dile can veriyor denilebilir. Bir İnuit için kızakla üzerinde yolculuk yapılmaya elverişli kar ya da üzerinde dolaşırken kırılıverecek bir buz tabakası gündelik yaşam bakımından önemli ayrıntılar olduğuna göre ayrı sözcüklerle karşılıklanıdırılması olağandan öte bir gereklilik.
Krupnik, Boas’ın yaptığının İnuit dilinin küçük bir kesitini aydınlatma olduğunun altını çiziyor. İnuit yaşam biçimindeki güncel değişiklikler de göz önüne alındığında Boas’ın döneminde şimdikiyle karşılaştırıldığında çok daha fazla söz varlığı bulunuyor olmalıdır.
Sözü Türkiye’de sıkça yapılan tartışmalara bağlayarak sonlandıralım. Bilindiği gibi ülkemizde özellikle son yıllarda Kürtçe üzerine yoğunlaşan tartışmalar yapılmaktadır. Kürtçe’nin öğrenilmesi-öğretilmesi ile Kürtçe eğitim-öğretim sıkça biri birine karıştırılmakatdır. Kürtçe eğitim-öğretim herhangi bir okulda tüm derslerin Kürtçe verilmesi olgusudur ki isteseniz de başarılabilir bir hedef değildir. Kürtçe eğitim görmüş (Kürtçe öğrenmiş değil) bir vatandaşımızın iş bulabilmesi ve böylelikle yaşamını sürdürmesinin gerçekleştirilebilirliğini tartışmaya bile gerek yok!
Bu dilin tarih boyunca fazlaca konuşulmamış ve kullanılmamış olması önde gelen sorundur. Böylesine gelişmemiş bir dille eğitim-öğretim yapılabileceğini söylemek ve bu doğrultuda istemde bulunmak için iki olasılık geliyor insanın aklına.
Cehalet ya da kötü niyetten başka olasılık var mı?
Ceyhun BALCI, 11.01.2013
Are there really 50 Eskimo words for snow?
FRANZ BOAS didn’t mean to spark a century-long argument. Travelling through the icy wastes of Baffin Island in northern Canada during the 1880s, the anthropologist simply wanted to study the life of the local Inuit people – joining their sleigh rides, trading caribou skins and learning their folklore. As he wrote proudly to his fiancée Marie, “I am now truly like an Eskimo… I scarcely eat any European foodstuffs any longer but am living entirely on seal meat.” He was particularly intrigued by their language, noting the elaborate terms used to describe the frozen landscape: aqilokoq for “softly falling snow” and piegnartoq for “the snow (that is) good for driving sled”, to name just two.
Mentioning his observations in the introduction to his 1911 book The Handbook of American Indian Languages, he sparked off the claim that Eskimos have dozens, or even hundreds, of words for snow. Although the idea continues to capture public imagination – the singer Kate Bush called her 2011 album 50 Words for Snow – most linguists considered it an urban legend, born of sloppy scholarship and journalistic exaggeration. Some have even gone as far as to name it the Great Eskimo Vocabulary Hoax. The latest evidence, however, suggests that Boas was right all along.
Snowballing vocabulary
This debate has rumbled on partly because of a grammatical peculiarity of the Eskimo family of languages. Boas studied Inuit, one of the two main branches; the other is Yupik. Each have spawned many dialects, but uniting the family is a feature known as polysynthesis, which allows speakers to encode a huge amount of information in one word by plugging various suffixes onto a “base”. For example, a single term might encompass a whole sentence in English: in Siberian Yupik, the base angyagh (boat) becomesangyaghllangyugtuqlu to mean “what’s more, he wants a bigger boat”. This makes compiling dictionaries particularly difficult; do two terms that use the same base but a different ending really represent two common idioms within a language, or is the difference simply a speaker’s descriptive flourish? Both are possible, and vocabulary lists could quickly snowball if an outsider were to confuse the two – a criticism often levelled at Boas and his disciples.
Yet Igor Krupnik, an anthropologist at the Smithsonian Arctic Studies Center in Washington DC believes that Boas was careful to include only words representing meaningful distinctions. Taking the same care with their own work, Krupnik and others have now charted the vocabulary of about 10 Inuit and Yupik dialects and conclude that there are indeed many more words for snow than in English (SIKU: Knowing Our Ice, 2010). Central Siberian Yupik has 40 such terms, while the Inuit dialect spoken in Nunavik, Quebec, has at least 53, including matsaaruti, wet snow that can be used to ice a sleigh’s runners, and pukak, for the crystalline powder snow that looks like salt. For many of these dialects, the vocabulary associated with sea ice is even richer.Krupnik has documented about 70 terms in the Inupiaq dialect of Wales, Alaska, which mark such distinctions as: utuqaq, ice that lasts year after year; siguliaksraq, the patchwork layer of crystals that forms as the sea begins to freeze; and auniq, “rotten” ice that is filled with holes like Swiss cheese.
It is not just the Eskimo languages that have such colourful terms to describe their frosty surroundings; the Sami people who live in the northern tips of Scandinavia and Russia, use at least 180 words related to snow and ice, according to Ole Henrik Magga, a linguist at the Sami University College in Kautokeino, Norway (International Social Science Journal, vol 58, p 25). Crucially, unlike Inuit dialects, Sami ones are not polysynthetic, making it easier to distinguish words. Incidentally, the Sami also have as many as 1000 words for reindeer. These refer to everything from the reindeer’s fitness (leamimeans a short, fat female reindeer) and personality (njirru is an unmanageable female), to the shape of their antlers (snarri is a reindeer whose antlers are short and branchy). There is even a Sami word to describe a bull with a single, very large testicle: busat.
In some ways, this kind of linguistic exuberance should come as no surprise –languages always evolve to suit the ideas and needs that are most crucial to the lives of their speakers. “These people need to know whether ice is fit to walk on or whether you will sink through it,” says linguist Willem de Reuse at the University of North Texas in Denton. “It’s a matter of life or death.”
“All languages find a way to say what they need to say,” says Matthew Sturm, a geophysicist with the US Army Corps of Engineers in Alaska. For Sturm, it is the expertise these words contain that is of most interest, rather than the squabble about the number of terms. “Who the hell cares about that! These are real words that mean real things,” he says. He is particularly admiring of Inuit knowledge of the processes that lead to different snow and ice formations, mentioning one elder who “knew as much about snow as I knew after 30 years as a scientist”. In Sturm’s opinion, documenting this knowledge is far more important than finding out exactly how many categories for snow there are.
Others also recognise the urgency of this work. As many indigenous people turn away from their traditional lifestyle, the expertise encapsulated in their vocabulary is fading. That is why researchers such as Krupnik are trying to compile and present their dictionaries to the local communities, as lasting records of their heritage. “Boas only recorded a small fragment of the words available,” says Krupnik. In the intervening century much has been lost. “At his time there would have been many more terms than there are today.”
David Robson is a features editor at New Scientist
cumhuriyetciyorum 